Kaccāyana-Byākaraṇaṃ
Gramática de Kaccāyana
1-Sandhi-Kappa · 1-Capítulo de Sandhi
Edición bilingüe Pāḷi–Español · 51 suttas · 5 secciones
100%
§1.1. Attho akkharasaññāto
El significado se conoce por las letras.
2.2. Akkharā p’ ādayo ekacattālīsaṃ
Las letras son cuarenta y una, comenzando con ‘a’.
3.3. Tatth’ odantā sarā aṭṭha
Entre ellas, las ocho [letras] terminadas en ‘o’ se denominan “vocales”.
4.4. Lahumattā tayo rassā
Las tres [vocales] de medida leve son cortas.
5.5. Aññe dīghā
Las demás son largas.
6.8. Sesā byañjanā
Las restantes son consonantes.
7.9. Vaggā pañcapañcaso mantā
Los [grupos] de cinco en cinco, son agrupadas.
8.10. Aṃ iti niggahitaṃ
'Ṃ' es niggahita.
9.11. Parasamaññā payoge
En caso de necesidad, [se usan] los términos de otros.
10.12. Pubbam adhoṭhitam assaraṃ sarena viyojaye
Se debería separar de la vocal a la [consonante] anterior, que yace debajo, desprovista de vocal.
11.14. Naye paraṃ yutte
Cuando sea apropiado, se debería trasladar [la consonante] a la [letra] siguiente.
12.13. Sarā sare lopaṃ
Las vocales se eliden cuando una vocal [sigue].
13.15. Vā paro asarūpā
Opcionalmente, [se elide] la [vocal] siguiente después de [una vocal] disímil.
14.16. Kvac’ āsavaṇṇaṃ lutte
A veces, cuando [la vocal anterior] ha sido elidida [la vocal siguiente se vuelve] disímil.
15.17. Dīghaṃ
Larga.
16.18. Pubbo ca
Y la anterior.
17.19. Yam edantass’ ādeso
'Y' [es] la sustitución de la 'e' final.
18.20. Vam od-udantānaṃ
'V', de los que terminan en 'o' y 'u'.
19.22. Sabbo caṃ ti
Toda [sílaba] ‘ti’, [se vuelve] ‘c’.
20.27. Do dhassa ca
Y, 'da' de 'dha'.
21.21. Ivaṇṇo yaṃ navā
Ocasionalmente, la letra ‘i’, [se vuelve] ‘y’.
22.28. Evādissa ri pubbo ca rasso
Del comienzo de “eva”, ‘ri’, y la anterior, corta.
23.36. Sarā pakati byañjane
Cuando una consonante sigue, [las vocales mantienen su forma] original.
24.35. Sare kvaci
A veces, cuando una vocal sigue.
25.37. Dīghaṃ
Larga.
26.38. Rassaṃ
Corta.
27.39. Lopañ ca tatrākāro
Elisión, y allí, la letra ‘a’.
28.40. Para dvebhāvo ṭhāne
Duplicación de la siguiente en el lugar apropiado.
29.42. Vagge ghosāghosānaṃ tatiya-paṭhamā
En las agrupadas, la primera y la tercera, de las sordas y sonoras.
30.58. Aṃ byañjane niggahitaṃ
Cuando una consonante sigue, el niggahita 'ṃ'.
31.49. Vaggantaṃ vā vagge
Opcionalmente, cuando una [consonante] agrupada [sigue], la final del grupo.
32.50. E-he ñaṃ
Cuando ‘e’ y ‘h’, ‘ñ’.
33.51. Sa ye ca
Y cuando 'y', junto con [ṃ].
34.52. Ma-dā sare
Cuando una vocal sigue, 'm' y 'd'.
35.34. Ya-va-ma-da-na-ta-ra-lā c’ āgamā
Y las inserciones ‘y’, ‘v’, ‘m’, ‘d’, ‘n’, ‘t’, ‘r’ y ‘l’.
36.47. Kvaci o byañjane
A veces, cuando una consonante sigue, ‘o’.
37.57. Niggahitañ ca
Y el niggahita.
38.53. Kvaci lopaṃ
A veces, elisión.
39.54. Byañjane ca
Y cuando una consonante [sigue].
40.55. Paro vā saro
Opcionalmente, la vocal siguiente.
41.56. Byañjano ca visaññogo
Y la consonante, simple.
42.32. Go sare puthass’ āgamo kvaci
A veces, inserción de ‘g’ [al final] de “putha”, cuando una vocal sigue.
43.33. Pāssa c’ anto rasso
Y al final de ‘pā’, [inserción de ‘g’,] corta.
44.24. Abbho abhi
‘Abhi’, ‘abbh’.
45.25. Ajjho adhi
‘Adhi’, ‘ajjh’.
46.26. Te na vā ivaṇṇe
Opcionalmente, cuando ‘i’ e ‘ī’ [siguen], estos no [se aplican].
47.23. Atissa c’ antassa
Y al final de ‘ati’.
48.43. Kvaci paṭi patissa
A veces, ‘paṭi’ por ‘pati’.
49.44. Puthass' u byañjane
Cuando una consonante sigue, ‘u’ de [el final de] “putha”.
50.45. O avassa
‘O’ de ‘ava’.
51.59. Anupadiṭṭhānaṃ vuttayogato
De los no mostrados, según las reglas mencionadas.
Versos introductorios
1
Seṭṭhaṃ tilokamahitaṃ abhivandiy’ aggaṃ,
Buddhañ ca Dhammam amalaṃ Gaṇam uttamañ ca,
Satthussa tassa vacanatthavaraṃ subuddhuṃ,
Vakkhāmi suttahitam ettha Susandhikappaṃ.
Habiendo saludado al excelente Buddha, el sumo, honrado por los tres mundos, junto con el puro Dhamma y la noble Orden, expondré aquí el buen capítulo sobre Sandhi, que es beneficioso para la Palabra del Buddha, a fin de comprender bien el noble significado de la Palabra del Maestro.
2
Seyyaṃ jineritanayena budhā labhanti,
Tañ cāpi tassa vacanatthasubodhanena,
Atthañ ca akkharapadesu amohabhāvā,
Seyyatthiko padam ato vividhaṃ suṇeyya.
Los sabios alcanzan lo mejor1 por medio del camino expuesto por el Victorioso; ese camino lo alcanzan conociendo bien el significado de Su Palabra; el significado lo logran debido a la ausencia de confusión en el sentido de las letras y palabras. Por lo tanto, que aquel que desea lo mejor escuche las diversas [letras y] palabras.
Paṭhama-Kaṇḍa1 · Primera Sección
1Kaccāyana Sutta. 1Rūpasiddhi Sutta.Attho akkharasaññāto
[Attho + akkharasaññāto = 2 voces]
Sabbavacanānaṃ attho akkhareh’ eva saññāyate. Akkharavipattiyaṃcuando hay deformación de las letras hi atthassa dunnayatādificultad de comprensión hoti, tasmā akkharakosallaṃhabilidad con las letras bahūpakāraṃ suttantesu.
El significado se conoce por las letras.
El significado de todas las palabras se conoce únicamente por medio de las letras. Pues cuando hay deformación de las letras, el significado resulta difícil de comprender. Por lo tanto, la habilidad con las letras es de mucha utilidad en los Discursos.
2Kaccāyana Sutta. 2Rūpasiddhi Sutta.Akkharā p’ ādayo ekacattālīsaṃ (1, 2)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Akkharā + api + a-ādayo + ekacattālīsaṃ = 4 voces]
Te ca kho akkharāletras api akāradayocomenzando con 'a' ekacattālīsaṃ suttantesu sopakārāde gran utilidad.

Taṃ yathā? a ā i ī u ū e o; ka kha ga gha ṅa; ca cha ja jha ña; ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa; ta tha da dha na; pa pha ba bha ma; ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Iti akkharā nāma.

Tena kvattho? Attho akkharasaññāto.
Las letras son cuarenta y una, comenzando con ‘a’.
Y estas letras, que son cuarenta y una comenzando con ‘a’, son de gran utilidad en los Discursos.
¿Cuáles son éstas? a ā i ī u ū e o; ka kha ga gha ṅa; ca cha ja jha ña; ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa; ta tha da dha na; pa pha ba bha ma; ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Estas se llaman “letras”.
¿Cuál es el beneficio de eso [de llamarlas “letras”]? [Es beneficioso en suttas como] “Attho akkharasaññāto” (§1).2Es decir, sabemos que “akkhara” en el primer sutta se refiere a las cuarenta y un letras.

2Es decir, sabemos que “akkhara” en el primer sutta se refiere a las cuarenta y un letras.
3Kaccāyana Sutta. 3Rūpasiddhi Sutta.Tatth’ odantā sarā aṭṭha (3)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Tattha + o-antā + sarā + aṭṭha = 4 voces]
Tattha akkharesu akārādīsu odantāterminadas en 'o' aṭṭha akkharāletras sarāvocales nāma honti.

Taṃ yathā? a ā i ī u ū e o. Iti sarā nāma.

Tena kvattho? Sarā sare lopaṃelisión.
Entre ellas, las ocho [letras] terminadas en ‘o’ se denominan “vocales”.
Entre esas letras, las ocho letras que comienzan con ‘a’ y terminan en ‘o’ se llaman “vocales”.
¿Cuáles son éstas? a ā i ī u ū e o. Éstas se llaman “vocales”.
¿Cuál es el beneficio de eso [de llamarlas “vocales”]? [Es beneficioso en suttas como] “Sarā sare lopaṃ” (§12).
4Kaccāyana Sutta. 4Rūpasiddhi Sutta.Lahumattā tayo rassā (4)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Lahumattā + tayo + rassā = 3 voces]
Tattha aṭṭhasu saresu lahuleve, livianamattāde medida leve tayo sarāvocales rassācortas nāma honti.

Taṃ yathā? a i u. Iti rassā nāma.

Tena kvattho? Rassaṃ.
Las tres [vocales] de medida leve son cortas.
Entre las ocho vocales, las tres [vocales] de medida leve se denominan “cortas”.
¿Cuáles son éstas? a i u. Éstas se llaman “cortas”.
¿Cuál es el beneficio de eso [de llamarlas “cortas”]? [Es beneficioso en suttas como] “Rassaṃ” (§26).
5Kaccāyana Sutta. 5Rūpasiddhi Sutta.Aññe dīghā (5)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Aññe + dīghā = 2 voces]
Tattha aṭṭhasu saresu rassehi aññe pañca sarāvocales dīghālargas nāma honti.

Taṃ yathā? ā ī ū e o. Iti dīghā nāma.

Tena kvattho? Dīghaṃ.
Las demás son largas.
Entre las ocho vocales, las otras cinco vocales, aparte de las cortas, se denominan “largas”.
¿Cuáles son éstas? ā ī ū e o. Éstas se llaman “largas”.
¿Cuál es el beneficio de eso [de llamarlas “largas”]? [Es beneficioso en suttas como] “Dīghaṃ” (§25).
6Kaccāyana Sutta. 8Rūpasiddhi Sutta.Sesā byañjanā (6)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Sesā + byañjanā = 2 voces]
Ṭhapetvā aṭṭha sare sesā akkharāletras kakārādayo niggahitantā byañjanāconsonantes nāma honti.

Taṃ yathā? ka kha ga gha ṅa; ca cha ja jha ña; ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa; ta tha da dha na; pa pha ba bha ma; ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Iti byañjanā nāma.

Tena kvattho? Sarā pakatiforma original byañjane.
Las restantes son consonantes.
Excluyendo las ocho vocales, las letras restantes, que comienzan con ‘ka’ y terminan con el niggahita (ṃ), se denominan “consonantes”.
¿Cuáles son éstas? ka kha ga gha ṅa; ca cha ja jha ña; ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa; ta tha da dha na; pa pha ba bha ma; ya ra la va sa ha ḷa aṃ. Éstas se llaman “consonantes”.
¿Cuál es el beneficio de eso [de llamarlas “consonantes”]? [Es beneficioso en suttas como] “Sarā pakati byañjane” (§23).
7Kaccāyana Sutta. 9Rūpasiddhi Sutta.Vaggā pañcapañcaso mantā (7)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Vaggā + pañcapañcaso + ma-antā = 3 voces]
Tesaṃ kho byañjanāconsonantesnaṃ kakārādayo makārantā pañcapañcaso akkharavanto vaggāagrupadas (grupos de cinco) nāma honti.

Taṃ yathā? ka kha ga gha ṅa; ca cha ja jha ña; ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa; ta tha da dha na; pa pha ba bha ma. Iti vaggā nāma.

Tena kvattho? Vaggantaṃ vā vagge.
Los [grupos] de cinco en cinco, son agrupadas.
De esas consonantes, las letras que comienzan con ‘ka’ y terminan con ‘ma’, divididas en grupos de cinco letras cada uno, se denominan “agrupadas”.
¿Cuáles son éstas? ka kha ga gha ṅa; ca cha ja jha ña; ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa; ta tha da dha na; pa pha ba bha ma. Éstas se llaman “agrupadas”.
¿Cuál es el beneficio de eso [de llamarlas “agrupadas”]? [Es beneficioso en suttas como] “Vaggantaṃ vā vagge” (§31).
8Kaccāyana Sutta. 10Rūpasiddhi Sutta.Aṃ iti niggahitaṃ (8)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Aṃ + iti + niggahitaṃ = 3 voces]
Aṃ iti niggahitaṃniggahita (nasalización) nāma hoti.

Tena kvattho? Aṃ byañjane niggahitaṃ.

‘Ṃ’ es niggahita.

‘Ṃ’ se denomina niggahita.
'Ṃ' es niggahita.
'Ṃ' se denomina niggahita.
¿Cuál es el beneficio de eso [de llamarla “niggahita”]? [Es beneficioso en suttas como] “Aṃ byañjane niggahitaṃ” (§30).
9Kaccāyana Sutta. 11Rūpasiddhi Sutta.Parasamaññā payoge
[Para + samaññā + payoge = 3 voces]
Yā ca pana paresu sakkataganthesu samaññā ghosāsonoras ti vā aghosāsordas ti vā, tā payoge sati etthāpi yujjante.

Tattha ghosā nāma: ga gha ṅa; ja jha ña; ḍa ḍha ṇa; da dha na; ba bha ma; ya ra la va ha ḷa. Iti ghosā nāma. Aghosā nāma: ka kha; ca cha; ṭa ṭha; ta tha; pa pha; sa. Iti aghosā nāma.

Tena kvattho? Vagge ghosāghosānaṃ tatiya-paṭhamā.
En caso de necesidad, [se usan] los términos de otros.
Y aquellos términos [que se encuentran] en los textos sánscritos, tales como “sonoras” o “sordas”, cuando hay necesidad, también se emplean aquí.
Entre ellas, las “sonoras” son: ga gha ṅa; ja jha ña; ḍa ḍha ṇa; da dha na; ba bha ma; ya ra la va ha ḷa. Éstas se llaman “sonoras”. Las “sordas” son: ka kha; ca cha; ṭa ṭha; ta tha; pa pha; sa. Éstas se llaman “sordas”.
¿Cuál es el beneficio de eso [de llamarlas “sonoras” y “sordas”]? [Es beneficioso en suttas como] “Vagge ghosāghosānaṃ tatiya-paṭhamā” (§29).
10Kaccāyana Sutta. 12Rūpasiddhi Sutta.Pubbam adhoṭhitam assaraṃ sarena viyojaye (28)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Pubbaṃ + adhoṭhitaṃ + assaraṃ + sarena + viyojaye = 5 voces]
Tattha sandhicombinación eufónicaṃ kattukāmo pubbabyañjanaṃ adhoṭhitaṃ assaraṃ katvā sarañ ca upari katvā sarena viyojaye.

Tatr āyam ādi.3Dh. 67.

Se debería separar de la vocal a la \[consonante\] anterior, que yace debajo, desprovista de vocal.
Aquí, quien desea realizar la combinación eufónica [sandhi] debe, haciendo que la consonante previa, que yace debajo, quede desprovista de vocal, y colocando la vocal encima, separar la consonante de la vocal.4“Debajo” significa a la izquierda, y “encima” significa a la derecha. Lo que ya se había leído se denominaba antiguamente “debajo”, y lo que aún no se había leído, pero estaba por leerse, se denominaba “encima”. Véase §13 para la formación formal de
[Con la frase] “tatr āyam ādi” [comienzan los ejemplos].

3Dh. 67.
4“Debajo” significa a la izquierda, y “encima” significa a la derecha. Lo que ya se había leído se denominaba antiguamente “debajo”, y lo que aún no se había leído, pero estaba por leerse, se denominaba “encima”. Véase §13 para la formación formal de esta voz.
11Kaccāyana Sutta. 14Rūpasiddhi Sutta.Naye paraṃ yutte (29)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Naye + paraṃ + yutte = 3 voces]
Assaraṃ kho byañjanaṃ adhoṭhitaṃ parakkharaṃ naye yutte.

Tatrābhiratim iccheyya (Khu. i, 29).

Yutte ti kasmā? Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me (Khu. i, 26). Ettha pana yuttaṃ na hoti.
Cuando sea apropiado, se debería trasladar [la consonante] a la [letra] siguiente.
Se debería, en efecto, trasladar a la letra siguiente la consonante desprovista de vocal que yace debajo, cuando sea apropiado.
Ejemplo: “Tatrābhiratim iccheyya”.5Dh. 26.
¿Por qué [se dice] “cuando sea apropiado” (yutte)? [Por ejemplo, en] “Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me”,6Dh. 13. aquí, sin embargo, no es apropiado [el traslado].7Véase §13 para la formación completa de la palabra. Cuando hay razón para unir las palabras [mediante combinación eufónica], el estudiante debería combinar la consonante que carece de vocal y que yace a la izquierda, con la vocal que le sigue. En el

5Dh. 26.
6Dh. 13.
7Véase §13 para la formación completa de la palabra. Cuando hay razón para unir las palabras [mediante combinación eufónica], el estudiante debería combinar la consonante que carece de vocal y que yace a la izquierda, con la vocal que le sigue. En el ejemplo “Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me”, niggahita (ṃ), que es una consonante, no debería combinarse con la vocal siguiente ‘a’, porque no es un lugar apropiado para la combinación. Para mostrar esto, se menciona la palabra “yutte” en el sutta.
Iti sandhi-kappe paṭhamo kaṇḍo
Así termina la primera sección del capítulo de Sandhi
Dutiya-Kaṇḍa2 · Segunda Sección
12Kaccāyana Sutta. 13Rūpasiddhi Sutta.Sarā sare lopaṃ (30)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Sarā + sare + lopaṃ = 3 voces]
Sarā kho sare pare lopaṃelisión papponti.

Yass’ indriyāni samathaṅgatāni,8Dh. 27. no h’ etaṃ bhante,9Vin. iii, 19. samet’ āyasmā saṃghena.10Vin. i, 265.
Las vocales se eliden cuando una vocal [sigue].
Cuando una vocal sigue, las vocales se eliden.11Las vocales se eliden a causa de [otra] vocal.
Ejemplos: “Yass’ indriyāni samathaṅgatāni”, “no h’ etaṃ bhante”, “samet’ āyasmā saṃghena”.

Formación de palabras a partir de este sutta y los anteriores.

Tatrāyam ādi. Para formar esta palabra (que en realidad es la combinación de dos palabras), primero se debe separar la palabra como “tatra ayamādi”. Luego, por el §10, la consonante (aquí, consonante conjunta) ‘tr’ se separa de la vocal ‘a’ y se coloca a la izquierda (tatr a ayamādi); por el §12, la ‘a’ se elide a causa de la siguiente vocal ‘a’ (tatr ayamādi); por el §15, la ‘a’ de “ayamādi” se alarga (tatr āyamādi); ahora la consonante ‘tr’ se traslada a (o se combina con) la ‘ā’ siguiente por el §11. Así queda completada la palabra tatrāyamādi.

La formación de la palabra mostrada arriba es el método tradicional de formación de palabras. Los estudiantes deben seguir este procedimiento al estudiar la gramática pāḷi y formar palabras. Cada ejemplo del libro debe formarse formalmente de esta manera.

En las escrituras orientales, las consonantes y las vocales se escriben de tal forma que no aparecen separadas como en la escritura romana. Por lo tanto, para hacer algo con la consonante y también con la vocal, primero deben separarse y escribirse por separado. Solo entonces se puede realizar lo que sea apropiado. Pero en la escritura romana no hay necesidad de separar la consonante de la vocal, ya que se presentan separadas y no una encima de la otra ni fusionadas entre sí. Sin embargo, las palabras combinadas deben separarse en dos insertando un espacio.

Tatrābhiratim iccheyya debe tratarse de la misma manera que “tatrāyamādi”.

  1. tatra abhiratimiccheyya
  2. tatr a abhiratimiccheyya (§10)
  3. tatr abhiratimiccheyya (§12)
  4. tatr ābhiratimiccheyya (§15)
  5. tatrābhiratimiccheyya (§11)
  6. tatrābhiratim iccheyya (EM)12Ésta es la forma moderna de editar. E: Edición. M: Moderna.

Yass’ indriyāni. Para formar esta palabra, primero se debe escribir como “yassa indriyāni”.

  1. yassa indriyāni
  2. yass a indriyāni (§10)
  3. yass indriyāni (§12)
  4. yassindriyāni (§11)
  5. yass’ indriyāni (EM)
No h’ etaṃ.
  1. no hi etaṃ
  2. no h i etaṃ (§10)
  3. no h etaṃ (§12)
  4. nohetaṃ (§11)
  5. no h’ etaṃ (EM)
Samet’ āyasmā.
  1. sametu āyasmā
  2. samet u āyasmā (§10)
  3. samet āyasmā (§12)
  4. sametāyasmā (§11)
  5. samet’ āyasmā (EM)

8Dh. 27.
9Vin. iii, 19.
10Vin. i, 265.
11Las vocales se eliden a causa de [otra] vocal.
12Ésta es la forma moderna de editar. E: Edición. M: Moderna.
13Kaccāyana Sutta. 15Rūpasiddhi Sutta.Vā paro asarūpā (31)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Vā + paro + a-sarūpā = 3 voces]
Saramhā asarūpā paro saro lopaṃelisión pappoti vā.

Cattāro ’me bhikkhave dhammā,13A. i, 311. kinnu ’mā ’va samaṇiyo.14Vin. iii, 304.

Vā ti kasmā? Pañc’ indriyāni,15Dhk. 1. tay’ assu dhammā jahitā bhavanti.16Sn. 313; Khp. 6.
Opcionalmente, [se elide] la [vocal] siguiente después de [una vocal] disímil.
Opcionalmente, la vocal que sigue a una vocal disímil se elide.17“Disímil” (asarūpa) significa disímil en el lugar de articulación. Se dice que las vocales ‘a’ y ‘ā’ son “similares” (sarūpa) porque se pronuncian en la garganta (kaṇṭha); ‘i’ e ‘ī’ son similares, pronunciándose en el paladar blando con la parte medi
Ejemplos: “Cattāro ’me bhikkhave dhammā”,18A. i, 311. “kinnu ’mā ’va samaṇiyo”.19Vin. iii, 304.
¿Por qué se dice “opcionalmente” (vā)? [Para evitar la elisión de la vocal siguiente, como en los siguientes ejemplos] “Pañc’ indriyāni”; “tay’ assu dhammā jahitā bhavanti” [aunque caen dentro del alcance de este sutta].

Cattāro ’me
  1. cattāro ime
  2. cattār o ime (§10)
  3. cattār o me (§13)
  4. cattārome (§11)
  5. cattāro 'me (EM)
Kinnu ’mā ’va
  1. kinnu imāva
  2. kinn u imāva (§10)
  3. kinn u māva (§13)
  4. kinnumāva (§11)
  5. kinnu 'mā 'va (EM)

Contra ejemplos:

Pañc’ indriyāni
  1. pañca indriyāni
  2. pañc a indriyāni (§10)20Aunque la ‘i’ podría elidirse por el §13, aquí no se hace, porque el sutta dice “opcionalmente”.
  3. pañc indriyāni (§12)
  4. pañcindriyāni (§11)
  5. pañc' indriyāni (EM)
Tay’ assu dhammā
  1. tayo assu dhammā
  2. tay o assu dhammā (§10)
  3. tay assu dhammā (§12)
  4. tayassu dhammā (§11)
  5. tay’ assu dhammā (EM)

13A. i, 311.
14Vin. iii, 304.
15Dhk. 1.
16Sn. 313; Khp. 6.
17“Disímil” (asarūpa) significa disímil en el lugar de articulación. Se dice que las vocales ‘a’ y ‘ā’ son “similares” (sarūpa) porque se pronuncian en la garganta (kaṇṭha); ‘i’ e ‘ī’ son similares, pronunciándose en el paladar blando con la parte media de la lengua en proximidad al paladar, y así sucesivamente. Pero se dice que ‘a’ e ‘i’ son disímiles porque se pronuncian en lugares de articulación diferentes.
18A. i, 311.
19Vin. iii, 304.
20Aunque la ‘i’ podría elidirse por el §13, aquí no se hace, porque el sutta dice “opcionalmente”.
14Kaccāyana Sutta. 16Rūpasiddhi Sutta.Kvac’ āsavaṇṇaṃ lutte (34)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Kvaci + a-savaṇṇaṃ + lutte = 3 voces]
Saro kho paro pubbasare lutte kvacia veces / ocasionalmente asavaṇṇaṃ pappoti.

Saṅkyaṃ n’ opeti vedagū,21S. ii 408. bandhusseva samāgamo.

Kvacī ti kasmā? Yass’ indriyāni,22Dh. 27. tathūpamaṃ dhammavaraṃ adesayi.23Khp. 7, Sn. 314.
A veces, cuando [la vocal anterior] ha sido elidida [la vocal siguiente se vuelve] disímil.
Cuando la vocal anterior ha sido elidida, a veces, la vocal siguiente se vuelve disímil.
Ejemplos: “Saṅkyaṃ n’ opeti vedagū”, “bandhusseva samāgamo”.

N’ opeti
  1. na upeti
  2. n a upeti (§10)
  3. n upeti (§12)
  4. n opeti (§14)
  5. nopeti (§11)
  6. n' opeti (EM)
Bandhusseva
  1. bandhussa iva
  2. bandhuss a iva (§10)
  3. bandhuss iva (§12)
  4. bandhuss eva (§14)
  5. bandhusseva (§11)

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Yass’ indriyāni”, “tathūpamaṃ dhammavaraṃ adesayi”.

Yass’ indriyāni
  1. yassa indriyāni
  2. yass a indriyāni (§10)
  3. yass indriyāni (§12)
  4. yassindriyāni (§11)
  5. yass' indriyāni (EM)
Tathūpamaṃ
  1. tathā upamaṃ
  2. tath ā upamaṃ (§10)
  3. tath upamaṃ (§12)
  4. tath ūpamaṃ (§15)
  5. tathūpamaṃ (§11)

21S. ii 408.
22Dh. 27.
23Khp. 7, Sn. 314.
15Kaccāyana Sutta. 17Rūpasiddhi Sutta.Dīghaṃ (36)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Dīghaṃ = 1 voz]
Saro kho paro pubbasare lutte kvacia veces / ocasionalmente dīghaṃlargo / se alarga pappoti.

Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ,24Sn. 306. anāgārehi c’ ūbhayaṃ.25Dh. 71, Sn. 376.

Kvacī ti kasmā? Pañcah’ Upāli aṅgehi samannāgato,26Vin. v 342. natth’ aññaṃ kiñci.
Larga.
Cuando la vocal anterior ha sido elidida, a veces, la vocal siguiente se vuelve larga.
Ejemplos: “Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ”, “anāgārehi c’ ūbhayaṃ”.

Saddhīdha
  1. saddhā idha
  2. saddh ā idha (§10)
  3. saddh idha (§12)
  4. saddh īdha (§15)
  5. saddhīdha (§11)
  6. saddh’ īdha (EM)
Cūbhayaṃ
  1. ca ubhayaṃ
  2. c a ubhayaṃ (§10)
  3. c ubhayaṃ (§12)
  4. c ūbhayaṃ (§15)
  5. cūbhayaṃ (§11)
  6. cūbhayaṃ (EM)

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Pañcah’ Upāli aṅgehi samannāgato”, “natth’ aññaṃ kiñci”.

Pañcah’ Upāli
  1. pañcahi upāli
  2. pañcah i upāli (§10)
  3. pañcah upāli (§12)
  4. pañcahupāli (§11)
  5. pañcah’ Upāli (EM)
Natth’ aññaṃ
  1. natthi aññaṃ
  2. natth i aññaṃ (§10)
  3. natth aññaṃ (§12)
  4. natthaññaṃ (§11)
  5. natth’ aññaṃ (EM)

24Sn. 306.
25Dh. 71, Sn. 376.
26Vin. v 342.
16Kaccāyana Sutta. 18Rūpasiddhi Sutta.Pubbo ca (35)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Pubbo + ca = 2 voces]
Pubbo ca saro parasaralope kate kvacia veces / ocasionalmente dīghaṃlargo / se alarga pappoti.

Kiṃ sū ’dha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ,27Sn. 306. sādhū ti paṭissuṇitvā.28DhA. i, 30.

Kvacī ti kasmā? Iti ’ssa muhuttam pi.29Vin. ii 196.
Y la anterior.30La partícula “ca” aquí funciona como “arrastre restrictivo” (anukaḍḍhana): arrastra los términos “lutte” (del §13) y “dīghaṃ” (del §15) hasta este sutta, pero impide que continúen aplicándose a los suttas posteriores.
Cuando la vocal siguiente ha sido elidida, a veces, la vocal anterior se vuelve larga.
Ejemplos: “Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ”, “sādhū ti paṭissuṇitvā”.

Kiṃ sūdha
  1. kiṃsu idha
  2. kiṃs u idha (§10)
  3. kiṃs u dha (§13)
  4. kiṃs ū dha (§16)
  5. kiṃsūdha (§11)
  6. kiṃ sū ’dha (EM)
Sādhū ti
  1. sādhu iti
  2. sādh u iti (§10)
  3. sādh u ti (§13)
  4. sādh ū ti (§16)
  5. sādhūti (§11)
  6. sādhū ti (EM)

¿Por qué se dice “a veces” (kvaci)? [Para evitar la aplicación de esta regla en el siguiente ejemplo] “Iti ’ssa muhuttam pi”.

Iti ’ssa
  1. iti assa
  2. it i assa (§10)
  3. it i ssa (§13)
  4. itissa (§11)
  5. iti ’ssa (EM)

27Sn. 306.
28DhA. i, 30.
29Vin. ii 196.
30La partícula “ca” aquí funciona como “arrastre restrictivo” (anukaḍḍhana): arrastra los términos “lutte” (del §13) y “dīghaṃ” (del §15) hasta este sutta, pero impide que continúen aplicándose a los suttas posteriores.
17Kaccāyana Sutta. 19Rūpasiddhi Sutta.Yam edantass’ ādeso (43)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Yaṃ + e-antassa + ādeso = 3 voces]
Ekārassavocal corta: a, i, u antabhūtassa sare pare kvacia veces / ocasionalmente yakārādesosustitución hoti.

Adhigato kho my āyaṃ dhammo,31Vin. iii 5. ty āhaṃ evaṃ vadeyyaṃ,32M. i, 16. ty āssa pahīnā honti.33A. i, 153.

Kvacī ti kasmā? ne ’nāgatā, iti n’ ettha.

‘Y’ \[es\] la sustitución de la ‘e’ final.
Cuando sigue una vocal, la letra ‘e’ que está al final, a veces, es sustituida por ‘y’.
Ejemplos: “Adhigato kho my āyaṃ dhammo”, “ty āhaṃ evaṃ vadeyyaṃ”, “ty āssa pahīnā honti”.

My āyaṃ
  1. me ayaṃ
  2. m e ayaṃ (§10)
  3. m y ayaṃ (§17)
  4. m y āyaṃ (§25)
  5. myāyaṃ (§11)
  6. my āyaṃ (EM)
Ty āhaṃ
  1. te ahaṃ
  2. t e ahaṃ (§10)
  3. t y ahaṃ (§17)
  4. t y āhaṃ (§25)
  5. tyāhaṃ (§11)
  6. ty āhaṃ (EM)

¿Por qué se dice “a veces” (kvaci)? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “ne ’nāgatā”, “iti n’ ettha”.

Ne ’nāgatā
  1. ne anāgatā
  2. n e anāgatā (§10)
  3. n e nāgatā (§13)
  4. nenāgatā (§11)
  5. ne ’nāgatā (EM)
N’ ettha
  1. ne ettha
  2. n e ettha (§10)
  3. n ettha (§12)
  4. nettha (§11)
  5. n’ ettha (EM)

31Vin. iii 5.
32M. i, 16.
33A. i, 153.
18Kaccāyana Sutta. 20Rūpasiddhi Sutta.Vam od-udantānaṃ (44)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Vaṃ + o-u-dantānaṃ = 2 voces]
Okār’-ukārānaṃ antabhūtānaṃ sare pare kvacia veces / ocasionalmente vakārādesosustitución hoti.

Attha khv assa,34M. i, 243. sv assa hoti, bahv ābādho,35S. i, 94. vatthv ettha vihitaṃ niccaṃ, cakkhv āpātham āgacchati.

Kvacī ti kasmā? Cattāro ’me bhikkhave dhammā,36A. i, 311. kinnu ’mā ’va samaṇiyo.37Vin. ii, 304.

‘V’, de los que terminan en ‘o’ y ‘u’.
Cuando sigue una vocal, las letras ‘o’ y ‘u’, que están al final, a veces, son sustituidas por ‘v’.
Ejemplos: “Attha khv assa”, “sv assa hoti”, “bahv ābādho”, “vatthv ettha vihitaṃ niccaṃ”, “cakkhv āpātham āgacchati”.

Attha khv assa
  1. attha kho assa
  2. atth kh o assa (§10)
  3. attha kh v assa (§18)
  4. attha khvassa (§11)
  5. attha khv assa (EM)
Sv assa
  1. so assa
  2. s o assa (§10)
  3. s v assa (§18)
  4. svassa (§11)
  5. sv assa (EM)
Bahv ābādho
  1. bahu ābādho
  2. bah u ābādho (§10)
  3. bah v ābādho (§18)
  4. bahvābādho (§11)
  5. bahv ābādho (EM)
Vatthv ettha
  1. vatthu ettha
  2. vatth u ettha (§10)
  3. vatth v ettha (§18)
  4. vatthvettha (§11).
  5. vatthv ettha (EM)
Cakkhv āpātham
  1. cakkhu āpātham
  2. cakkh u āpātham (§10)
  3. cakkh v āpātham (§18)
  4. cakkhvāpātham (§11)
  5. cakkhv āpātham (EM)

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Cattāro ’me bhikkhave dhammā”, “kinnu ’mā ’va samaṇiyo”.

Cattāro ’me
  1. cattāro ime
  2. cattār o ime (§10)
  3. cattār o me (§13)
  4. cattārome (§11)
  5. cattāro ’me (EM)
Kinnu ’mā ’va
  1. kinnu imāva
  2. kinn u imāva (§10)
  3. kinn u māva (§13)
  4. kinnumāva (§11)
  5. kinnu ’mā ’va (EM)

34M. i, 243.
35S. i, 94.
36A. i, 311.
37Vin. ii, 304.
19Kaccāyana Sutta. 22Rūpasiddhi Sutta.Sabbo caṃ ti (46, 47)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Sabbo + ca + ti = 3 voces]
Sabbo icc eso tisaddo byañjano sare pare kvacia veces / ocasionalmente cakāraṃ pappoti.

Icc etaṃ kusalaṃ,38Vin. i 265. icc assa vacanīyaṃ,39D. ii, 47. paccuttaritvā,40J.A. vi 94. paccāharati.41Vin. i 204.

Kvacī ti kasmā? Iti ’ssa muhuttam pi.42Vin. ii 196.
Toda [sílaba] ‘ti’, [se vuelve] ‘c’.
Cuando sigue una vocal, la sílaba completa ‘ti’, a veces, se vuelve ‘c’.
Ejemplos: “Icc etaṃ kusalaṃ”, “icc assa vacanīyaṃ”, “paccuttaritvā”, “paccāharati”.

Icc etaṃ
  1. iti etaṃ
  2. ic etaṃ (§19)
  3. icc etaṃ (§28)
  4. iccetaṃ (§11)
  5. icc etaṃ (EM)
Icc assa
  1. iti assa
  2. ic assa (§19)
  3. icc assa (§28)
  4. iccassa (§11)
  5. icc assa (EM)
Paccuttaritvā
  1. pati uttaritvā
  2. pac uttaritvā (§19)
  3. pacc uttaritvā (§28)
  4. paccuttaritvā (§11)
Paccāharati
  1. pati āharati
  2. pac āharati (§19)
  3. pacc āharati (§28)
  4. paccāharati (§11)

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en el siguiente ejemplo] “Iti ’ssa muhuttam pi”.

Iti ’ssa
  1. iti assa
  2. iti ssa (§13)
  3. itissa (§11)
  4. iti 'ssa (EM)

38Vin. i 265.
39D. ii, 47.
40J.A. vi 94.
41Vin. i 204.
42Vin. ii 196.
20Kaccāyana Sutta. 27Rūpasiddhi Sutta.Do dhassa ca (50)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Do + dhassa + ca = 3 voces]
Dha icc etassa sare pare kvacia veces / ocasionalmente dakārādesosustitución hoti.

Ekam idāhaṃ bhikkhave samayaṃ.43M. i 401.

Kvacī ti kasmā? Idh’ eva maraṇaṃ bhavissati.44Vin. i 15.

Y, ‘da’ de ‘dha’.
Cuando sigue una vocal, a veces, “dha” también45Debido a “ca” en el sutta. es sustituido por ‘da’.
Ejemplo: “Ekam idāhaṃ bhikkhave samayaṃ”.

Idāhaṃ
  1. idha ahaṃ
  2. idh a ahaṃ (§10)
  3. idh ahaṃ (§12)
  4. ida ahaṃ (§20)
  5. id a ahaṃ (§10)
  6. id ahaṃ (§12)
  7. id āhaṃ (§15)
  8. idāhaṃ (§11)

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en el siguiente ejemplo] “Idh’ eva maraṇaṃ bhavissati”.

Idh’ eva
  1. idha eva
  2. idh a eva (§10)
  3. idh eva (§12)
  4. idheva (§11)
  5. idh' eva (EM)

Caggahaṇena dhakārassa hakārādeso hoti. Sāhu dassanam ariyānaṃ.46Khu. i, 34.

Por la fuerza de “ca”,47"Por la fuerza de “ca”. Aquí, “ca” indica que esta regla tiene otras aplicaciones, tales como la sustitución de ‘ha’ por ‘dha’. Esta es precisamente la función de “acumulación” (samuccaya) que vimos en nuestra tabla de referencia: “ca” indica un hay también sustitución de ‘dha’ por ‘ha’, [como en] “sāhu dassanam ariyānaṃ”.

Sāhu
  1. sādhu
  2. sā dhu (§10)
  3. sāhu (§20)

Suttavibhāgena bahudhā siyā: To dassa, yathā? Sugato. Ṭo tassa, yathā? Dukkaṭaṃ. Dho tassa, yathā? Gandhabbo. Tro ttassa, yathā? Atrajo. Ko gassa, yathā? Kulūpako. Lo rassa, yathā? Mahāsālo. Jo yassa, yathā? Gavajo. Bbo vvassa, yathā? Kubbato. Ko yassa, yathā? Sake. Yo jassa, yathā? Niyaṃ puttaṃ. Ko tassa, yathā? Niyako. Cco ttassa, yathā? Bhacco. Pho passa, yathā? Nipphatti. Kho kassa, yathā? Nikkhamati. Icc evamādī yojetabbā.

Dividiendo el sutta [en reglas similares], podría haber numerosas aplicaciones: ‘d’ cambia a ‘t’, como en “Sugato” (Sugado \> Sugato); ‘t’ a ‘ṭ’, como en “dukkaṭaṃ” (dukkataṃ \> dukkaṭaṃ); ‘t’ a ‘dh’, como en “gandhabbo” (gantabbo \> gandhabbo); ‘tt’ a ‘tr’, como en “atrajo” (attajo \> atrajo); ‘g’ a ‘k’, como en “kulūpako” (kulūpago \> kulūpako); ‘r’ a ‘l’, como en “mahāsālo” (mahāsāro \> mahāsālo); ‘y’ a ‘j’, como en “gavajo” (gavayo \> gavajo); ‘vv’ a ‘bb’, como en “kubbato” (kuvvato \> kubbato); ‘y’ a ‘k’, como en “sake” (saye \> sake); ‘j’ a ‘y’, como en “niyaṃ” (nijaṃ \> niyaṃ); ‘t’ a ‘k’, como en “niyako” (niyato \> niyako); ‘tt’ a ‘cc’, como en “bhacco” (bhatto \> bhacco); ‘p’ a ‘ph’, como en “nipphatti” (nippatti \> nipphatti); ‘k’ a ‘kh’, como en “nikkhamati” (nikkamati \> nikkhamati). Deben formarse otros ejemplos similares a estos.


43M. i 401.
44Vin. i 15.
45Debido a “ca” en el sutta.
46Khu. i, 34.
47"Por la fuerza de “ca”. Aquí, “ca” indica que esta regla tiene otras aplicaciones, tales como la sustitución de ‘ha’ por ‘dha’. Esta es precisamente la función de “acumulación” (samuccaya) que vimos en nuestra tabla de referencia: “ca” indica una adición a lo ya enunciado.
21Kaccāyana Sutta. 21Rūpasiddhi Sutta.Ivaṇṇo yaṃ navā (51)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[I-vaṇṇo + yaṃ + navā = 3 voces]
Pubbo ivaṇṇo sare pare yakāraṃ pappoti navā.

Paṭisanthāravuty assa,48Dh. 67. sabbā vity ānubhūyate.

Navā ti kasmā? Pañcah' aṅgehi samannāgato,49Vin. v 343. muttacāgī anuddhato.
Ocasionalmente, la letra ‘i’, [se vuelve] ‘y’.
Cuando sigue una vocal, la letra anterior ‘i’ (o ‘ī’), ocasionalmente, se vuelve ‘y’.
Ejemplos: “Paṭisanthāravuty assa”, “sabbā vity ānubhūyate”.

Paṭisanthāravuty assa
  1. paṭisanthāravutti assa
  2. paṭisanthāravutt i assa (§10)
  3. paṭisanthāravutt y assa (§21)
  4. paṭisanthāravut y assa (por “ca” en §41)
  5. paṭisanthāravutyassa (§11)
  6. paṭisanthāravuty assa (EM)
Vity ānubhūyate
  1. vitti anubhūyate
  2. vitt i anubhūyate (§10)
  3. vitt y anubhūyate (§21)
  4. vit y anubhūyate (por "ca" en §41)
  5. vit y ānubhūyate (§25)
  6. vityānubhūyate (§11)
  7. vity ānubhūyate (EM)

¿Por qué se dice “ocasionalmente”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Pañcah’ aṅgehi samannāgato”, “muttacāgī anuddhato”.

Pañcah’ aṅgehi
  1. pañcahi aṅgehi
  2. pañcah i aṅgehi (§10)
  3. pañcah aṅgehi (§12)
  4. pañcahaṅgehi (§11)
  5. pañcah' aṅgehi (EM)

En el ejemplo “muttacāgī anuddhato”, existe la posibilidad de que ‘ī’ se vuelva ‘y’, pero la palabra “navā” (“ocasionalmente”) en este sutta impide la aplicación de esta regla.


48Dh. 67.
49Vin. v 343.
22Kaccāyana Sutta. 28Rūpasiddhi Sutta.Evādissa ri pubbo ca rasso (52)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Eva-ādissa + ri + pubbo + ca + rasso = 5 voces]
Saramhā parassavocal corta: a, i, u evassa ekārassa ādissa rikāro hoti, pubbo ca saro rasso hoti navā.

Yatha-r-iva50D. i, 85. vasudhātalañ ca sabbaṃ, tatha-r-iva guṇavā supūjaniyo.

Navā ti kasmā? Yathā eva, tathā eva.
Del comienzo de “eva”, ‘ri’, y la anterior,51La partícula “ca” aquí funciona como “recolección” (sampiṇḍana): conecta la segunda cláusula (“y la vocal anterior se vuelve corta”) sin añadir significado adicional, de forma similar a la conjunción “y” en español. corta.
Después de una vocal, hay sustitución de la letra ‘e’, que es el comienzo de “eva”, por la sílaba ‘ri’, y la vocal anterior, ocasionalmente, se vuelve corta.
Ejemplos: “Yatha-r-iva vasudhātalañ ca sabbaṃ”, “tatha-r-iva guṇavā supūjaniyo”.

Yatha-r-iva
  1. yathā eva
  2. yath ā eva (§10)
  3. yath ā riva, yath a riva (§22)
  4. yathariva (§11)
  5. yatha-r-iva (EM)
Tatha-r-iva
  1. tathā eva
  2. tath ā eva (§10)
  3. tath ā riva, tath a riva (§22)
  4. tathariva (§11)
  5. tatha-r-iva (EM)

¿Por qué se dice “ocasionalmente”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Yathā eva”, “tathā eva”.


50D. i, 85.
51La partícula “ca” aquí funciona como “recolección” (sampiṇḍana): conecta la segunda cláusula (“y la vocal anterior se vuelve corta”) sin añadir significado adicional, de forma similar a la conjunción “y” en español.
Iti sandhi-kappe dutiyo kaṇḍo
Así termina la segunda sección del capítulo de Sandhi
Tatiya-Kaṇḍa3 · Tercera Sección
23Kaccāyana Sutta. 36Rūpasiddhi Sutta.Sarā pakati byañjane (62)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Sarā + pakati + byañjane = 3 voces]
Sarā kho byañjane pare pakatiforma originalrūpāni honti.

Manopubbaṅgamā dhammā,52Dh. 13. pamādo maccuno padaṃ,53Dh. 16. tiṇṇo pāraṅgato ahu.54Khu. i, 72.
Cuando una consonante sigue, [las vocales mantienen su forma] original.
Cuando una consonante sigue, las vocales retienen su forma original.
Ejemplos: “Manopubbaṅgamā dhammā”, “pamādo maccuno padaṃ”, “tiṇṇo pāraṅgato ahu”.55Dh. 72 tiene “tiṇṇo pāraṅgato jhāyī”.

Explicación de los ejemplos:

Manopubbaṅgamā dhammā. Aquí la ‘ā’ permanece sin cambios porque va seguida de una consonante.

Pamādo maccuno padaṃ. La ‘o’ de “pamādo” y la ‘o’ de “maccuno” permanecen sin cambios porque van seguidas de consonantes.

Tiṇṇo pāraṅgato ahu. La ‘o’ de “tiṇṇo” permanece sin cambios porque va seguida de una consonante. La ‘o’ de “pāraṅgato” permanece sin cambios ante la vocal ‘a’ de “ahu”, conforme al sutta siguiente.


52Dh. 13.
53Dh. 16.
54Khu. i, 72.
55Dh. 72 tiene “tiṇṇo pāraṅgato jhāyī”.
24Kaccāyana Sutta. 35Rūpasiddhi Sutta.Sare kvaci (63)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Sare + kvaci = 2 voces]
Sarā kho sare pare kvacia veces / ocasionalmente pakatiforma originalrūpāni honti.

Ko imaṃ pathaviṃ vicessati.56Dh. 19.

Kvacī ti kasmā? Appassut’ āyaṃ puriso.57Dh. 36.
A veces, cuando una vocal sigue.
Cuando una vocal sigue, a veces, las vocales retienen su forma original.

Ejemplo: “Ko imaṃ pathaviṃ vicessati”.

“Ko imaṃ.” Aquí la ‘o’ de ‘ko’ permanece sin cambios cuando va seguida de una vocal.

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en el siguiente ejemplo] “Appassut’ āyaṃ puriso”.

Appassut’ āyaṃ
  1. appassuto ayaṃ
  2. appassut o ayaṃ (§10)
  3. appassut ayaṃ (§12)
  4. appassut āyaṃ (§15)
  5. appassutāyaṃ (§11)
  6. appassut' āyaṃ (EM)

56Dh. 19.
57Dh. 36.
25Kaccāyana Sutta. 37Rūpasiddhi Sutta.Dīghaṃ (64, 71, 165)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Dīghaṃ = 1 voz]
Sarā kho byañjane pare kvacia veces / ocasionalmente dīghaṃlargo / se alarga papponti.

Sammā dhammaṃ vipassato,58Dh. 67. evaṃ gāme munī care,59Dh. 20. khantī paramaṃ tapo titikkhā.60Dh. 41.

Kvacī ti kasmā? Idha modati pecca modati,61Dh. 15. patilīyati,62A. ii, 434. paṭihaññati.63Vin. iv 292.
Larga.
Cuando una consonante sigue, a veces, las vocales se vuelven largas.

Ejemplos: “Sammā dhammaṃ vipassato”, “evaṃ gāme munī care”, “khantī paramaṃ tapo titikkhā”.

Sammā dhammaṃ
  1. samma dhammaṃ
  2. sammā dhammaṃ (§25)
Munī care
  1. muni care
  2. munī care (§25)
Khantī paramaṃ
  1. khanti paramaṃ
  2. khantī paramaṃ (§25)

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Idha modati pecca modati”, “patilīyati”, “paṭihaññati”.

“Idha modati pecca modati.” Aquí las vocales ‘a’ de ‘idha’ y “pecca” permanecen sin cambios ante las consonantes.

“Patilīyati”: pati \+ lī \+ ya \+ ti.

“Paṭihaññati”: paṭi \+ hana \+ ya \+ ti.


58Dh. 67.
59Dh. 20.
60Dh. 41.
61Dh. 15.
62A. ii, 434.
63Vin. iv 292.
26Kaccāyana Sutta. 38Rūpasiddhi Sutta.Rassaṃ (65, 179)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Rassaṃ = 1 voz]
Sarā kho byañjane pare kvacia veces / ocasionalmente rassavocal corta: a, i, uṃ papponti.

Bhovādi nāma so hoti,64Khu. i, 71. yathā bhāvi guṇena so.

Kvacī ti kasmā? Sammā samādhi,65Vin. iii 14. sāvittī chandaso mukhaṃ, upanīyati jīvitam appam āyu.66S. i, 2.
Corta.
Cuando una consonante sigue, a veces, las vocales se vuelven cortas.

Ejemplos: “Bhovādi nāma so hoti”, “yathā bhāvi guṇena so”.

Bhovādi nāma
  1. bhovādī nāma
  2. bhovādi nāma (§26)
Bhāvi guṇena
  1. bhāvī guṇena
  2. bhāvi guṇena (§26)

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Sammā samādhi”, “sāvittī chandaso mukhaṃ”, “upanīyati jīvitam appam āyu”.

“Sammā samādhi.” Aquí, y en el siguiente contraejemplo, “sāvittī chandaso”, las vocales finales no se vuelven cortas.


64Khu. i, 71.
65Vin. iii 14.
66S. i, 2.
27Kaccāyana Sutta. 39Rūpasiddhi Sutta.Lopañ ca tatrākāro (66, 163-4)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Lopaṃ + ca + tatra + a-kāro = 4 voces]
Sarā kho byañjane pare kvacia veces / ocasionalmente lopaṃelisión papponti, tatra ca lope kate akārāgamo hoti.

Sa sīlavā,67Dh. 25. sa paññavā,68Dh. 25. esa dhammo sanantano,69Dh. 14. sa ve kasāvam arahati,70Dh. 14. sa mānakāmo pi bhaveyya, sa ve muni jātibhayaṃ adassi.

Kvacī ti kasmā? So muni,71Dh. 52. eso dhammo padissati, na so kāsāvam arahati.72Dh. 14.
Elisión, y73La partícula “ca” aquí funciona como “recolección” (sampiṇḍana): conecta la segunda cláusula (la inserción de ‘a’ en el lugar de la elisión) sin añadir significado adicional, similar a la conjunción “y” en español. allí, la letra ‘a’.
Cuando una consonante sigue, a veces, las vocales se eliden, y allí, donde se ha producido la elisión, se inserta la letra ‘a’.

Ejemplos: “Sa sīlavā”, “sa paññavā”, “esa dhammo sanantano”, “sa ve kasāvam arahati”, “sa mānakāmo pi bhaveyya”, “sa ve muni jātibhayaṃ adassi”.

Sa sīlavā
  1. so sīlavā
  2. s o sīlavā (§10)
  3. s sīlavā, s a sīlavā (§27)
  4. sa sīlavā (§11)
Sa paññavā
  1. so paññavā
  2. s o paññavā (§10)
  3. s paññavā, s a paññavā (§27)
  4. sa paññavā (§11)
Esa dhammo
  1. eso dhammo
  2. es o dhammo (§10)
  3. es dhammo, es a dhammo (§27)
  4. esa dhammo (§11)
Sa ve
  1. so ve
  2. s o ve (§10)
  3. s ve, s a ve (§27)
  4. sa ve (§11)
Sa mānakāmo
  1. so mānakāmo
  2. s o mānakāmo (§10)
  3. s mānakāmo, s a mānakāmo (§27)
  4. sa mānakāmo (§11)

Sa ve muni jātibhayaṃ adassi: igual que el cuarto.

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “So muni”, “eso dhammo padissati”, “na so kāsāvam arahati”.

“So muni.” Aquí, y en los demás contraejemplos, no hay cambio.

“Eso dhammo.” No hay cambio.

“So kāsāvam.” No hay cambio


67Dh. 25.
68Dh. 25.
69Dh. 14.
70Dh. 14.
71Dh. 52.
72Dh. 14.
73La partícula “ca” aquí funciona como “recolección” (sampiṇḍana): conecta la segunda cláusula (la inserción de ‘a’ en el lugar de la elisión) sin añadir significado adicional, similar a la conjunción “y” en español.
28Kaccāyana Sutta. 40Rūpasiddhi Sutta.Para dvebhāvo ṭhāne (67)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Para + dve-bhāvo + ṭhāne = 3 voces]
Saramhā parassavocal corta: a, i, u byañjanassa dvebhāvoduplicación hoti ṭhāneen el lugar apropiado.

Idha ppamādo, purisassa jantuno, pabbajjaṃ kittayissāmi,74Sn. 340. cātuddasiṃ,75A. i 142. pañcaddasiṃ,76A. i 142. abhikkantataro cando.

Ṭhāne ti kasmā? Idha modati pecca modati.77Dh. 15.
Duplicación de la siguiente en el lugar apropiado.78[^79]: Dh. 32.
Después de una vocal, hay duplicación de la consonante siguiente, en el lugar apropiado.

Ejemplos: “Idha ppamādo, purisassa jantuno”, “pabbajjaṃ kittayissāmi”, “cātuddasiṃ”, “pañcaddasiṃ”, “abhikkantataro cando”.

Idha ppamādo
  1. idha pamādo
  2. idha ppamādo (§28)
  3. idhappamādo (§11)
  4. idha ppamādo (EM)
Pabbajjaṃ
  1. pa bajjaṃ
  2. pa bbajjaṃ (§28)
  3. pabbajjaṃ (§11)
Cātuddasiṃ
  1. cātu dasiṃ

cātu ddasiṃ (§28)

cātuddasiṃ (§11)

Pañcaddasiṃ
  1. pañca dasiṃ
  2. pañca ddasiṃ (§28)
  3. pañcaddasiṃ (§11)
Abhikkantataro
  1. abhi kantataro
  2. abhi kkantataro (§28)
  3. abhikkantataro (§11)

¿Por qué se dice “en el lugar apropiado”? [Para evitar la aplicación de esta regla en el siguiente ejemplo] "Idha modati pecca modati".


74Sn. 340.
75A. i 142.
76A. i 142.
77Dh. 15.
78[^79]: Dh. 32.
29Kaccāyana Sutta. 42Rūpasiddhi Sutta.Vagge ghosāghosānaṃ tatiya-paṭhamā (68)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Vagge + ghosa-aghosānaṃ + tatiya-paṭhamā = 3 voces]
Vagge kho pubbesaṃ byañjanāconsonantesnaṃ ghosāsonorasghosabhūtānaṃ saramhā yathāsaṅkhyaṃ tatiyapaṭhamakkharāletras dvebhāvaṃ gacchanti ṭhāneen el lugar apropiado.

Es’ eva ca jjhānapphalo, yatra ṭṭhitaṃ na ppasaheyya maccu,79 sele yathā pabbatamuddhani ṭṭhito,80Vin. iii 6. cattāri ṭṭhānāni naro pamatto.81Dh. 57.

Ṭhāne ti kasmā? Idha cetaso daḷhaṃ gaṇhāti thāmasā.
En las agrupadas, la primera y la tercera, de las sordas y sonoras.
En el lugar apropiado, la primera y la tercera letra se duplican como [la primera-segunda y la tercera-cuarta letra]82Esto significa que la segunda letra se duplica como primera-segunda, y la cuarta se duplica como tercera-cuarta. respectivamente de ese grupo, cuando van precedidas de una vocal.
Ejemplos: “Es’ eva ca jjhānapphalo”, “yatra ṭṭhitaṃ na ppasaheyya maccu”, “sele yathā pabbatamuddhani ṭṭhito”, “cattāri ṭṭhānāni naro pamatto”.

Ca jjhānapphalo
  1. ca jhānapphalo
  2. ca jjhānapphalo (§29)
  3. cajjhānapphalo (§11)83“Jhānapphalo” también puede servir de ejemplo: jhānapphalo; jhāna phalo; jhāna pphalo (§29); jhānapphalo (§11).
  4. ca jjhānapphalo (EM)
Yatra ṭṭhitaṃ

Secuencia

  1. yatra ṭhitaṃ
  2. yatra ṭṭhitaṃ (§29)
  3. yatraṭṭhitaṃ (§11)
  4. yatra ṭṭhitaṃ (EM)
Pabbatamuddhani ṭṭhito
  1. pabbatamuddhani ṭhito
  2. pabbatamuddhani ṭṭhito (§29)
  3. pabbatamuddhaniṭṭhito (§11)
  4. pabbatamuddhani ṭṭhito (EM)
Cattāri ṭṭhānāni
  1. cattāri ṭhānāni
  2. cattāri ṭṭhānāni (§29)
  3. cattāriṭṭhānāni (§11)
  4. cattāri ṭṭhānāni (EM)

¿Por qué se dice “en el lugar apropiado”? [Para evitar la aplicación de esta regla en el siguiente ejemplo] “Idha cetaso daḷhaṃ gaṇhāti thāmasā”.

“Idha cetaso.” Aquí no hay duplicación de la ‘c’ de “cetaso” después de la vocal ‘a’ de “idha”.


79
80Vin. iii 6.
81Dh. 57.
82Esto significa que la segunda letra se duplica como primera-segunda, y la cuarta se duplica como tercera-cuarta.
83“Jhānapphalo” también puede servir de ejemplo: jhānapphalo; jhāna phalo; jhāna pphalo (§29); jhānapphalo (§11).
Iti sandhi-kappe tatiyo kaṇḍo
Así termina la tercera sección del capítulo de Sandhi
Catuttha-Kaṇḍa4 · Cuarta Sección
30Kaccāyana Sutta. 58Rūpasiddhi Sutta.Aṃ byañjane niggahitaṃ (153)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Aṃ + byañjane + niggahitaṃ = 3 voces]
Niggahitaṃ kho byañjane pare aṃ iti hoti.
Evaṃ vutte, taṃ sādhū ti paṭissuṇitvā.
Niggahitaṃ kho byañjane pare aṃ iti hoti.
Evaṃ vutte, taṃ sādhū ti paṭissuṇitvā.
Cuando una consonante sigue, el niggahita 'ṃ'.
Cuando una consonante sigue, el niggahita se vuelve 'ṃ'.

Cuando una consonante sigue, el niggahita ‘ṃ’.

Cuando una consonante sigue, el niggahita se vuelve ‘ṃ’.86De acuerdo con este sutta, el niggahita (‘ṃ’) permanece sin cambios cuando va seguido de una consonante.

Ejemplos: “Evaṃ vutte”, “taṃ sādhū ti paṭissuṇitvā”.

Evaṃ vutte: evaṃ vutte (§30)

Taṃ sādhū ti: taṃ sādhū ti (§30)


84Vin. i 7.
85Dh.A. i 30.
86De acuerdo con este sutta, el niggahita (‘ṃ’) permanece sin cambios cuando va seguido de una consonante.
31Kaccāyana Sutta. 49Rūpasiddhi Sutta.Vaggantaṃ vā vagge (138-9)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Vagga-antaṃ + vā + vagge = 3 voces]
Vaggabhūte byañjane pare niggahitaṃniggahita (nasalización) kho vaggantaṃ vā pappoti.

Tan niccutaṃ, dhammañ care sucaritaṃ (Khu. i, 39), cirappavāsiṃ purisaṃ (Khu. i, 45).
Santan tassa manaṃ hoti (Khu. i, 27), taṅ kāruṇikaṃ, evaṅ kho bhikkhave sikkhitabbaṃ.

Vāggahaṇena niggahitaṃ kho lakārādesosustitución hoti. Puggalaṃ.87Véase Rū. §49; Sad. §139; Mo. iii 56; Bā. §41.

Vā ti kasmā? Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu (Khu. i, 23).
Opcionalmente, cuando una [consonante] agrupada [sigue], la final del grupo.
Cuando una consonante agrupada sigue, el niggahita, opcionalmente, se vuelve la letra final del grupo correspondiente.

Ejemplos: “Tan niccutaṃ”, “dhammañ care sucaritaṃ”, “cirappavāsiṃ purisaṃ”, “santan tassa manaṃ hoti”, “taṅ kāruṇikaṃ”, “evaṅ kho bhikkhave sikkhitabbaṃ”.

Tan niccutaṃ: taṃ niccutaṃ; tan niccutaṃ (§31); tanniccutaṃ (§11); tan niccutaṃ (EM).

Dhammañ care: dhammaṃ care; dhammañ care (§31); dhammañcare (§11); dhammañ care (EM).

Cirappavāsiṃ: ciraṃ pavāsiṃ; ciram pavāsiṃ (§31); cirap pavāsiṃ (por "ca" en §35); cirappavāsiṃ (§11).

Santan tassa: santaṃ tassa; santan tassa (§31); santantassa (§11); santan tassa (EM).

Taṅ kāruṇikaṃ: taṃ kāruṇikaṃ; taṅ kāruṇikaṃ (§31); taṅkāruṇikaṃ (§11); taṅ kāruṇikaṃ (EM).

Evaṅ kho: evaṃ kho; evaṅ kho (§31); evaṅkho (§11); evaṅkho (EM).

Extensión por “vā” (opcional): Por la fuerza de “opcionalmente”, hay también sustitución del niggahita por ‘l’.

Puggalaṃ: puggaṃ aṃ; puggal aṃ (por “vā” en §31); puggalaṃ (§11).88Según Nyāsa. Sin embargo, este no es un ejemplo satisfactorio.

¿Por qué se dice “opcionalmente”? [Para evitar la aplicación de esta regla en el siguiente ejemplo] “Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu”.


87Véase Rū. §49; Sad. §139; Mo. iii 56; Bā. §41.
88Según Nyāsa. Sin embargo, este no es un ejemplo satisfactorio.
32Kaccāyana Sutta. 50Rūpasiddhi Sutta.E-he ñaṃ (140)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[E-he + ñaṃ = 2 voces]
Ekāra-hakāre pare niggahitaṃniggahita (nasalización) kho ñakāraṃ pappoti vā.

Paccattañ ñeva parinibbāyissāmi,89M. i 318. tañ ñev' ettha paṭipucchissāmi,90D. i 57. evañ hi vo bhikkhave sikkhitabbaṃ.91M. i 171. Tañ hi tassa musā hoti.92Sn. 396.

Vā ti kasmā? Evam etaṃ abhiññāya,93Sn. 447. evaṃ hoti subhāsitaṃ.
Cuando ‘e’ y ‘h’, ‘ñ’.
Cuando las letras ‘e’ y ‘h’ siguen, el niggahita, opcionalmente, se vuelve ‘ñ’.94La partícula “vā” en este sutta se usa para indicar una alternativa fija (vavatthitavibhāsā): el cambio de ‘ṃ’ a ‘ñ’ se aplica únicamente cuando va seguido de “eva” y “hi”.

Ejemplos: “Paccattañ ñeva parinibbāyissāmi”, “tañ ñev' ettha paṭipucchissāmi”, “evañ hi vo bhikkhave sikkhitabbaṃ”, “tañ hi tassa musā hoti”.

Paccattañ ñeva: paccattaṃ eva; paccatañ eva (§32); paccataññ eva (§28); paccattaññeva (§11); paccattañ ñeva (EM).

Tañ ñev’ ettha: taṃ evettha; tañ ev’ ettha (§32); taññ ev’ ettha (§28); taññevettha (§11); tañ ñev’ ettha (EM).

Evañ hi: evaṃ hi; evañ hi (§32); evañhi (§11); evañ hi (EM).

*Tañ hi:*** taṃ hi; tañ hi (§32); tañhi (§11); tañ hi (EM).

¿Por qué se dice “opcionalmente”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Evam etaṃ abhiññāya”, “evaṃ hoti subhāsitaṃ”.

Evam etaṃ. Aquí la ‘ṃ’ de “evaṃ” no va seguida de “eva”.

Evaṃ hoti. Aquí la ‘ṃ’ no va seguida de “hi”.


89M. i 318.
90D. i 57.
91M. i 171.
92Sn. 396.
93Sn. 447.
94La partícula “vā” en este sutta se usa para indicar una alternativa fija (vavatthitavibhāsā): el cambio de ‘ṃ’ a ‘ñ’ se aplica únicamente cuando va seguido de “eva” y “hi”.
33Kaccāyana Sutta. 51Rūpasiddhi Sutta.Sa ye ca (141)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Sa + ye + ca = 3 voces]
Niggahitaṃ kho yakāre pare saha yakārena ñakāraṃ pappoti vā.
Saññogo, saññuttaṃ.
Vā ti kasmā? Saṃyogo, saṃyuttaṃ.
Y cuando 'y', junto con [ṃ].
Cuando la letra 'y' sigue, el niggahita junto con la letra 'y', opcionalmente, se vuelve 'ñ'.
Ejemplos: "Saññogo", "saññuttaṃ".

Saññogo: saṃ yogo; sañ ñogo (§33); saññogo (§11) (EM).

Saññuttaṃ: saṃ yuttaṃ; sañ ñuttaṃ (§33); saññuttaṃ (§11) (EM).

¿Por qué se dice “opcionalmente”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Saṃyogo”, “saṃyuttaṃ”.

Saṃyogo. Aquí hay dos posibilidades, “saññogo” y “saṃyogo”; pero aquí el hablante elige decir “saṃyogo”. Por lo tanto, ‘ṃ’ junto con ‘y’ no se cambia a ‘ñ’.

Saṃyuttaṃ. Esta voz debe entenderse de manera similar a “saṃyogo”.

34Kaccāyana Sutta. 52Rūpasiddhi Sutta.Ma-dā sare (142-5)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Ma-dā + sare = 2 voces]
Niggahitassa kho sare pare makāra-dakārādesā honti vā.
Tam ahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ, etad avoca satthā.
Vā ti kasmā? Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me.
Cuando una vocal sigue, 'm' y 'd'.
Tam ahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ,95Dh. 68. etad avoca satthā.96S. i 222.
Vā ti kasmā? Akkocchi maṃ avadhi maṃ,97Dh. 13. ajini maṃ ahāsi me.98Dh. 13.

Cuando una vocal sigue, ‘m’ y ‘d’.

Cuando una vocal sigue, opcionalmente hay sustitución del niggahita por las letras ‘m’ y ‘d’.

Ejemplos: “Tam ahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ”, “etad avoca satthā”.

Tam ahaṃ: taṃ ahaṃ; tam ahaṃ (§34); tamahaṃ (§11); tam ahaṃ (EM).

Etad avoca: etaṃ avoca; etad avoca (§34); etadavoca (§11); etad avoca (EM).

¿Por qué se dice “opcionalmente”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Akkocchi maṃ avadhi maṃ”, “ajini maṃ ahāsi me”.

Maṃ avadhi. Aquí, el niggahita no se cambia a ‘m’.

Maṃ ahāsi. Aquí, el niggahita no se cambia a ‘m’.


95Dh. 68.
96S. i 222.
97Dh. 13.
98Dh. 13.
35Kaccāyana Sutta. 34Rūpasiddhi Sutta.Ya-va-ma-da-na-ta-ra-lā c’ āgamā (56)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Ya-va-ma-da-na-ta-ra-lā + ca + āgamā = 3 voces]
Sare pare yakāro vakāro makāro dakāro nakāro takāro rakāro lakāro ime āgamāletra insertada honti vā.

Na-y-imassa vijjā,99J. i 74. yatha-y-idaṃ cittaṃ.100A. i 4. Migī bhantā-v-udikkhati,101J. ii 40. sittā te lahuleve, liviana-m-essati,102Dh. 66. asittā te garu-m-essati. Asso bhadro kasā-m-iva,103Dh. 34. samma-d-aññā vimuttānaṃ.104Dh. 21. Manasā-d-aññā vimuttānaṃ, atta-d-attham abhiññāya.105Dh. 38. Ciraṃ-n-āyati, ito-n-āyati. Yasmā-t-iha bhikkhave, tasmā-t-iha bhikkhave,106S. i 267. ajja-t-agge107D. i 80. pāṇupetaṃ. Sabbhi-r-eva samāsetha,108S. i, 16. āragge-r-iva sāsapo,109Dh. 71. sāsapo-r-iva āraggā.110Dh. 71. Cha-ḷ-abhiññā,111Bv. 322. sa-ḷ-āyatanaṃ.112Vin. iii 1.

Vā ti kasmā? Evaṃ mahiddhiyā esā, akkocchi maṃ avadhi maṃ,113Dh. 13 ajini maṃ ahāsi me,114Dh. 13. ajeyyo anugāmiko.115Khp. 10.

Caggahaṇena idh’ eva makārassavocal corta: a, i, u pakāro hoti. Cirappavāsiṃ purisaṃ.116Dh. 45.

Kakārassa ca dakāro hoti. Sadatthapasuto siyā.117Dh. 38.

Dakārassa ca takāro hoti. Sugato.118Vin. i 1.
Y las inserciones ‘y’, ‘v’, ‘m’, ‘d’, ‘n’, ‘t’, ‘r’ y ‘l’.
Cuando una vocal sigue, opcionalmente, estas letras se insertan: y’, ‘v’, ‘m’, ‘d’, ‘n’, ‘t’, ‘r’ y ‘l’.

Ejemplos: “Na-y-imassa vijjā”, “yatha-y-idaṃ cittaṃ”, “migī bhantā-v-udikkhati”, “sittā te lahu-m-essati”, “asittā te garu-m-essati”, “asso bhadro kasā-m-iva”, “samma-d-aññā vimuttānaṃ”, “manasā-d-aññā vimuttānaṃ”, “atta-d-attham abhiññāya”, “ciraṃ-n-āyati”, “ito-n-āyati”, “yasmā-t-iha bhikkhave”, “tasmā-t-iha bhikkhave”, “ajja-t-agge pāṇupetaṃ”, “sabbhi-r-eva samāsetha”, “āragge-r-iva sāsapo”, “sāsapo-r-iva āraggā”, “cha-ḷ-abhiññā”, “sa-ḷ-āyatanaṃ”.

Na-y-imassa: na imassa; na y imassa (§35); nayimassa (§11); na-y-imassa (EM).

Yatha-y-idaṃ: yathā idaṃ; yathā y idaṃ (§35); yatha y idaṃ (§26); yathayidaṃ (§11); yatha-y-idaṃ (EM).119La formación de los demás ejemplos es similar a “na-y-imassa” y “yatha-y-idaṃ”.

Bhantā-v-udikkhati, lahu-m-essati, garu-m-essati, kasā-m-iva: la formación es similar a los anteriores.

Samma-d-aññā: sammā aññā; sammā d aññā (§35); samma d aññā (§26); sammadaññā (§11); samma-d-aññā (EM).

Manasā-d-aññā, atta-d-attham, ciraṃ-n-āyati, ito-n-āyati, yasmā-t-iha, tasmā-t-iha, ajja-t-agge, sabbhi-r-eva, āragge-r-iva, sāsapo-r-iva, cha-ḷ-abhiññā, sa-ḷ-āyatanaṃ: la formación es similar.

¿Por qué se dice “opcionalmente”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Evaṃ mahiddhiyā esā”, “akkocchi maṃ avadhi maṃ”, “ajini maṃ ahāsi me”, “ajeyyo anugāmiko”.

Mahiddhiyā esā. En este y en los siguientes ejemplos no hay inserción.

Akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me.
Ajeyyo anugāmiko.

Extensión por “ca” (acumulación): Por la fuerza de “ca”, hay además las siguientes sustituciones: ‘p’ por ‘m’, ‘d’ por ‘k’ y ‘t’ por ‘d’.

Cirappavāsiṃ: ciraṃ pavāsiṃ; ciram pavāsiṃ (§31); cirap pavāsiṃ (“ca” en §35); cirappavāsiṃ (§11).

Sadatthapasuto: saka atthapasuto; sak a atthapasuto (§10); sak atthapasuto (§12); sad atthapasuto (“ca” en §35); sadatthapasuto (§11).

Sugato: sugado; sugato (“ca” en §35).


99J. i 74.
100A. i 4.
101J. ii 40.
102Dh. 66.
103Dh. 34.
104Dh. 21.
105Dh. 38.
106S. i 267.
107D. i 80.
108S. i, 16.
109Dh. 71.
110Dh. 71.
111Bv. 322.
112Vin. iii 1.
113Dh. 13
114Dh. 13.
115Khp. 10.
116Dh. 45.
117Dh. 38.
118Vin. i 1.
119La formación de los demás ejemplos es similar a “na-y-imassa” y “yatha-y-idaṃ”.
36Kaccāyana Sutta. 47Rūpasiddhi Sutta.Kvaci o byañjane (130)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Kvaci + o + byañjane = 3 voces]
Byañjane pare kvacia veces / ocasionalmente okārāgamo hoti.

Atippago kho tāva Sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ. Parosahassaṃ.120S. i 194.

Kvacī ti kasmā? Etha passath’ imaṃ lokaṃ,121Dh. 39. andhībhūto ayaṃ loko.122Dh. 39.
A veces, cuando una consonante sigue, ‘o’.
Cuando una consonante sigue, a veces, hay inserción de la letra ‘o’.

Ejemplos: “Atippago kho tāva Sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ”, “parosahassaṃ”.

Atippago kho: atippa kho; atippa g kho (por “ca” en §35); atippa go kho (§36); atippagokho (§11); atippago kho (EM).

Parosahassaṃ: para sahassaṃ; par a sahassaṃ (§10); par sahassaṃ (§12); par o sahassaṃ (§36); parosahassaṃ (§11).

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Etha passath’ imaṃ lokaṃ”, “andhībhūto ayaṃ loko”.

Etha passath’ imaṃ lokaṃ.

Andhībhūto ayaṃ.123El contraejemplo correcto es “andhībhūto ayaṃ” y no “ayaṃ loko”. Véase Kaccāyana Bhāsāṭīkā.


120S. i 194.
121Dh. 39.
122Dh. 39.
123El contraejemplo correcto es “andhībhūto ayaṃ” y no “ayaṃ loko”. Véase Kaccāyana Bhāsāṭīkā.
37Kaccāyana Sutta. 57Rūpasiddhi Sutta.Niggahitañ ca (146)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Niggahitaṃ + ca = 2 voces]
Niggahitañ cʼ āgamo hoti sare vā byañjane vā pare kvaci.
Cakkhuṃ udapādi, avaṃsiro, yāvañ cʼ idha bhikkhave purimaṃ jātiṃ sarāmi, aṇuṃthūlāni sabbaso, manopubbaṅgamā dhammā.
Kvacī ti kasmā? Idhʼ eva naṃ pasaṃsanti...
Y el niggahita.
Cakkhuṃ udapādi,124Vin. ii, 15. avaṃsiro,125J. i 230. yāvañ c’ idha bhikkhave purimaṃ jātiṃ sarāmi, aṇuṃthūlāni sabbaso,126Dh. 51. manopubbaṅgamā dhammā.127Dh. 13.
Kvacī ti kasmā? Idh’ eva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodati;128J. ii 82; A. i 311. na hi etehi yānehi, gaccheyya agataṃ disaṃ.129Dh. 59.
Caggahaṇena visaddassa ca pakāro hoti. Pacessati, vicessati vā.130Dh. 19.

Y el niggahita.

Cuando una vocal o una consonante sigue, a veces, hay inserción del niggahita.131La partícula “ca” aquí funciona como “arrastre hacia este sutta” (anukaḍḍhana): arrastra el niggahita de los suttas anteriores hasta este sutta, indicando que también el niggahita puede funcionar como inserción.

Ejemplos: “Cakkhuṃ udapādi”, “avaṃsiro”, “yāvañ c’ idha bhikkhave purimaṃ jātiṃ sarāmi”, “aṇuṃthūlāni sabbaso”, “manopubbaṅgamā dhammā”.

Cakkhuṃ udapādi: cakkhu udapādi; cakkhu ṃ udapādi (§37); cakkhuṃ udapādi (§11).

Avaṃsiro: ava siro; ava ṃ siro (§37); avaṃsiro (§11).

Yāvañ c’ idha: yāva ca idha; yāva c a idha (§10); yāva c idha (§12); yāva ṃ c idha (§37); yāva ñ c idha (§31); yāvañcidha (§11); yāvañ c’ idha (EM).

Purimaṃ jātiṃ.132Este ejemplo es problemático. Véase Kaccāyana Bhāsāṭīkā.

Aṇuṃthūlāni: aṇu thūlāni; aṇu ṃ thūlāni (§37); aṇuṃthūlāni (§11).

Manopubbaṅgamā: manopubba gamā; manopubba ṃ gamā (§37); manopubba ṅ gamā (§31); manopubbaṅgamā (§11).

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Idh’ eva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodati”; “na hi etehi yānehi, gaccheyya agataṃ disaṃ”.

Idh’ eva: idha eva; idh a eva (§10); idh eva (§12); idheva (§11); idh’ eva (EM).133En este y en los siguientes ejemplos no hay inserción del niggahita.

Pecca sagge.
Hi etehi.

Extensión por “ca” (acumulación): Por la fuerza de “ca”, hay también sustitución de ‘vi’ por ‘pa’. Ejemplo: “pacessati”; contraejemplo por “ca”: “vicessati”.


124Vin. ii, 15.
125J. i 230.
126Dh. 51.
127Dh. 13.
128J. ii 82; A. i 311.
129Dh. 59.
130Dh. 19.
131La partícula “ca” aquí funciona como “arrastre hacia este sutta” (anukaḍḍhana): arrastra el niggahita de los suttas anteriores hasta este sutta, indicando que también el niggahita puede funcionar como inserción.
132Este ejemplo es problemático. Véase Kaccāyana Bhāsāṭīkā.
133En este y en los siguientes ejemplos no hay inserción del niggahita.
38Kaccāyana Sutta. 53Rūpasiddhi Sutta.Kvaci lopaṃ (147)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Kvaci + lopaṃ = 2 voces]
Niggahitaṃ kho sare pare kvaci lopaṃ pappoti.
Tāsāhaṃ santike, vidūnʼ aggam iti.
Kvacī ti kasmā? Aham eva nūna bālo etam atthaṃ viditvāna.
A veces, elisión.
Tāsāhaṃ santike,134Vin. ii 303. vidūn' aggam iti.
Kvacī ti kasmā? Aham eva nūna bālo etam atthaṃ viditvāna.135Vin. iii 2.

A veces, elisión.

Cuando una vocal sigue, a veces, el niggahita se elide.

Ejemplos: “Tāsāhaṃ santike”, “vidūn’ aggam iti”.

Tāsāhaṃ: tāsaṃ ahaṃ; tāsa ahaṃ (§38); tās a ahaṃ (§10); tās ahaṃ (§12); tās āhaṃ (§15); tāsāhaṃ (§11).

Vidūn’ aggaṃ: vidūnaṃ aggaṃ; vidūna aggaṃ (§38); vidūn a aggaṃ (§10); vidūn aggaṃ (§12); vidūnaggaṃ (§11); vidūnaggaṃ (EM).

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en el siguiente ejemplo] “Aham eva nūna bālo etam atthaṃ viditvāna”.

Aham eva.136En este y en el siguiente ejemplo no hay inserción del niggahita.

Etam atthaṃ.

134Vin. ii 303.
135Vin. iii 2.
136En este y en el siguiente ejemplo no hay inserción del niggahita.
39Kaccāyana Sutta. 54Rūpasiddhi Sutta.Byañjane ca (147)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Byañjane + ca = 2 voces]
Niggahitaṃ kho byañjane pare kvaci lopaṃ pappoti.
Ariyasaccānaʼ dassanaṃ, etaṃ buddhānaʼ sāsanaṃ.
Kvacī ti kasmā? Etaṃ maṅgalam uttamaṃ, taṃ vo vadāmi bhaddante.
Y cuando una consonante [sigue].
Ariyasaccāna’ dassanaṃ,137Khp. 4. etaṃ buddhāna’ sāsanaṃ.138Dh. 41.
Kvacī ti kasmā? Etaṃ maṅgalam uttamaṃ,139Khp. 3. taṃ vo vadāmi bhaddante.140J. i 168.

Y cuando una consonante [sigue].

Cuando una consonante sigue, a veces, el niggahita se elide.

Ejemplos: “Ariyasaccāna’ dassanaṃ”, “etaṃ buddhāna’ sāsanaṃ”.

Ariyasaccāna’ dassanaṃ: ariyasaccānaṃ dassanaṃ; ariyasaccāna dassanaṃ (§39); ariyasaccānadassanaṃ (§11); ariyasaccāna’ dassanaṃ (EM).

Buddhāna’ sāsanaṃ: buddhānaṃ sāsanaṃ; buddhāna sāsanaṃ (§39); buddhānasāsanaṃ (§11); buddhāna’ sāsanaṃ (EM).

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Etaṃ maṅgalam uttamaṃ”, “taṃ vo vadāmi bhaddante”.

Etaṃ maṅgalam. Aquí no se aplica la regla.

Taṃ vo. Aquí no se aplica la regla.


137Khp. 4.
138Dh. 41.
139Khp. 3.
140J. i 168.
40Kaccāyana Sutta. 55Rūpasiddhi Sutta.Paro vā saro (148)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Paro + vā + saro = 3 voces]
Niggahitamhā paro saro lopaṃ pappoti vā.
Bhāsitaṃ abhinandun ti; uttattaṃ ʼva, yathābījaṃ ʼva, yathādhaññaṃ ʼva.
Vā ti kasmā? Aham eva nūna bālo, etad ahosi.
Opcionalmente, la vocal siguiente.
Bhāsitaṃ abhinandun ti;141D. i 43. uttattaṃ ’va, yathābījaṃ ’va, yathādhaññaṃ ’va.
Vā ti kasmā? Aham eva nūna bālo, etad ahosi.142Vin. i 13.

Opcionalmente, la vocal siguiente.

La vocal que sigue al niggahita, opcionalmente, se elide.

Ejemplos: “Bhāsitaṃ abhinandun ti”, “uttattaṃ ’va”, “yathābījaṃ ’va”, “yathādhaññaṃ ’va”.

Abhinandun ti: abhinanduṃ iti; abhinanduṃ ti (§40); abhinandun ti (§31); abhinandunti (§11); abhinandun ti (EM).

Uttattaṃ ’va: uttattaṃ iva; uttattaṃ va (§40); uttattaṃva (§11); uttattaṃ ’va (EM).

Yathābījaṃ ’va: yathābījaṃ iva; yathābījaṃ va (§40); yathābījaṃva (§11); yathābījaṃ ’va (EM).

Yathādhaññaṃ ’va: yathādhaññaṃ iva; yathādhaññaṃ va (§40); yathādhaññaṃva (§11); yathādhaññaṃ ’va (EM).

¿Por qué se dice “opcionalmente”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Aham eva nūna bālo”, “etad ahosi”.

Aham eva: ahaṃ eva; aham eva (§34); ahameva (§11); aham eva (EM).

Etad ahosi: etaṃ ahosi; etad ahosi (§34); etadahosi (§11); etad ahosi (EM).


141D. i 43.
142Vin. i 13.
41Kaccāyana Sutta. 56Rūpasiddhi Sutta.Byañjano ca visaññogo (135-6, 149)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Byañjano + ca + vi-saññogo = 3 voces]
Niggahitamhā parasmiṃ sare lutte yadi byañjano sasaññogo visaññogo hoti.
Evaṃ ʼsa te āsavā, pupphaṃ ʼsā uppajji.
Lutte ti kasmā? Evam assa, vidhūnʼ aggam iti.
Y la consonante, simple.
Evaṃ ’sa te āsavā,143M. i 13. pupphaṃ ’sā uppajji.144Vin. i 21.
Lutte ti kasmā? Evam assa,145Vin. i 265. vidhūn' aggam iti.
Caggahaṇena tiṇṇaṃ byañjanānam antare ye sarūpā, tesam pi lopo hoti. Agyāgāraṃ;146Vin. ii 145. paṭisanthāravuty assa.147Dh. 67.

Y la consonante, simple.

Cuando la vocal que sigue al niggahita ha sido elidida, si la sílaba tiene una consonante conjunta, ésta se vuelve consonante simple.

Ejemplos: “Evaṃ ’sa te āsavā”, “pupphaṃ ’sā uppajji”.

Evaṃ ’sa: evaṃ assa; evaṃ ssa (§40); evaṃ sa (§41); evaṃsa (§11); evaṃ ’sa (EM).

Pupphaṃ ’sā: pupphaṃ assā; pupphaṃ ssā (§40); pupphaṃ sā (§41); pupphaṃsā (§11); pupphaṃ ’sā (EM).

¿Por qué se dice “cuando [la vocal] ha sido elidida” (lutte)? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Evam assa”, “vidhūn’ aggam iti”.

Evam assa. En este y en el siguiente ejemplo no hay elisión de la vocal que sigue al niggahita. Dado que no se eliden las ‘a’ de “assa” y “aggaṃ”, las consonantes conjuntas ‘ss’ y ‘gg no se simplifican en ‘s’ y ‘g’ respectivamente.

Vidhūn’ aggam.

Extensión por “ca” (acumulación): Por la fuerza de “ca”, cuando hay tres consonantes, hay también elisión de la consonante inicial de aquellas consonantes que son similares.

Agyāgāraṃ: aggi āgāraṃ; aggy āgāraṃ (§21); agy āgāraṃ (“ca” en §41); agyāgāraṃ (§11).

Paṭisanthāravuty assa: paṭisanthāravutti assa; paṭisanthāravutty assa (§21); paṭisanthāravuty assa (“ca” en §41); paṭisanthāravutyassa (§11); paṭisanthāravuty assa (EM).


143M. i 13.
144Vin. i 21.
145Vin. i 265.
146Vin. ii 145.
147Dh. 67.
Iti sandhi-kappe catuttho kaṇḍo
Así termina la cuarta sección del capítulo de Sandhi
Pañcama-Kaṇḍa5 · Quinta Sección
42Kaccāyana Sutta. 32Rūpasiddhi Sutta.Go sare puthass’ āgamo kvaci (53)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Go + sare + putha-ssa + āgamo + kvaci = 5 voces]
Putha icc etassa ante sare pare kvacia veces / ocasionalmente gakārāgamo hoti.

Puthag eva.
A veces, inserción de ‘g’ [al final] de “putha”, cuando una vocal sigue.
Al final de “putha”, cuando una vocal sigue, a veces, hay inserción de la letra ‘g’.

Ejemplo: “Puthag eva”.

Puthag eva: putha eva; putha g eva (§42); puthageva (§11); puthag eva (EM).

43Kaccāyana Sutta. 33Rūpasiddhi Sutta.Pāssa c’ anto rasso (54)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Pā-ssa + ca + anto + rasso = 4 voces]
Pā icc etassa ante sare pare kvacia veces / ocasionalmente gakārāgamo hoti, anto ca saro rasso hoti.

Pag eva148J. i 111. vutyassa.

Kvacī ti kasmā? Pā eva149Vin. iv 476. vutyassa.
Y al final de ‘pā’, [inserción de ‘g’,] corta.
Al final de ‘pā’, cuando una vocal sigue, a veces, hay inserción de la letra ‘g’, y la vocal final se vuelve corta.

Ejemplo: “Pag eva”.

Pag eva: pā eva; pā g eva, pa g eva (§43); pageva (§11); pag eva (EM).

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en el siguiente ejemplo] “Pā eva”.

Pā eva. Aquí no aplica esta regla.


148J. i 111.
149Vin. iv 476.
44Kaccāyana Sutta. 24Rūpasiddhi Sutta.Abbho abhi (57)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Abbho + abhi = 2 voces]
Abhi icc etassa sare pare abbhādesosustitución hoti.

Abbhudīritaṃ, abbhuggacchati.150M. i 177.
‘Abhi’, ‘abbh’.
Cuando una vocal sigue, ‘abhi’ es sustituido por ‘abbh’.

Ejemplos: “Abbhudīritaṃ”, “abbhuggacchati”.

Abbhudīritaṃ: abhi udīritaṃ; abbh udīritaṃ (§44); abbhudīritaṃ (§11).

Abbhuggacchati: abhi uggacchati; abbh uggacchati (§44); abbhuggacchati (§11).


150M. i 177.
45Kaccāyana Sutta. 25Rūpasiddhi Sutta.Ajjho adhi (58)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Ajjho + adhi = 2 voces]
Adhi icc etassa sare pare ajjhādesosustitución hoti.

Ajjhokāse,151Vin. ii 58. ajjhāgamāletra insertada.
‘Adhi’, ‘ajjh’.
Cuando una vocal sigue, ‘adhi’ es sustituido por ‘ajjh’.

Ejemplos: “Ajjhokāse”, “ajjhāgamā”.

Ajjhokāse: adhi okāse; ajjh okāse (§45); ajjhokāse (§11).

Ajjhāgamā: adhi āgamā; ajjh āgamā (§45); ajjhāgamā (§11).


151Vin. ii 58.
46Kaccāyana Sutta. 26Rūpasiddhi Sutta.Te na vā ivaṇṇe (59)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Te + na + vā + i-vaṇṇe = 4 voces]
Te ca kho abhi adhi icc ete ivaṇṇe pare abbho ajjho iti vuttarūpā na honti vā.

Abhicchitaṃ, adhīritaṃ.

Vā ti kasmā? Abbhīritaṃ, ajjhiṇamutto.
Opcionalmente, cuando ‘i’ e ‘ī’ [siguen], estos no [se aplican].
Cuando las letras ‘i’ e ‘ī’ siguen, ‘abhi’ y ‘adhi’, opcionalmente, no son sustituidos por las formas mencionadas: ‘abbh’ y ‘ajjh’.

Ejemplos: “Abhicchitaṃ”, “adhīritaṃ”.

Abhicchitaṃ: abhi icchitaṃ; abh i icchitaṃ (§10); abh icchitaṃ (§12); abhicchitaṃ (§11).

Adhīritaṃ: adhi īritaṃ; adh i īritaṃ (§10); adh īritaṃ (§12); adhīritaṃ (§11).

¿Por qué se dice “opcionalmente”? [Para permitir la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Abbhīritaṃ”, “ajjhiṇamutto”.

Abbhīritaṃ: abhi īritaṃ; abbh īritaṃ (§44); abbhīritaṃ (§11).

Ajjhiṇamutto: adhi iṇa mutto; ajjh iṇa mutto (§44); ajjhiṇamutto (§11).

47Kaccāyana Sutta. 23Rūpasiddhi Sutta.Atissa c’ antassa (60)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Atissa + ca + antassa = 3 voces]
Ati icc etassa antabhūtassa tisaddassa ivaṇṇe pare “sabbo caṃ tī” ti vuttarūpaṃ na hoti.

Atīsigaṇo, atīritaṃ.

Ivaṇṇe ti kasmā? Accantaṃ.152VinA. i 1.
Y al final de ‘ati’.
Cuando las letras ‘i’ e ‘ī’ siguen, la forma ordenada por “sabbo caṃ ti” (§19) no se aplica a la sílaba final ‘ti’ de ‘ati’.

Ejemplos: “Atīsigaṇo”, “atīritaṃ”.

Atīsigaṇo: ati isi gaṇo; at i isi gaṇo (§10); at isi gaṇo (§12); at īsi gaṇo (§15); atīsigaṇo (§11).

Atīritaṃ: ati īritaṃ; at i īritaṃ (§10); at īritaṃ (§12); atīritaṃ (§11).

¿Por qué se dice “letras ‘i’ e ‘ī’”? [Para permitir la aplicación de esta regla en el siguiente ejemplo] “Accantaṃ”.

Accantaṃ: ati antaṃ; at i antaṃ (§10); a c antaṃ (§19); a cc antaṃ (§28); accantaṃ (§11).


152VinA. i 1.
48Kaccāyana Sutta. 43Rūpasiddhi Sutta.Kvaci paṭi patissa (137)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Kvaci + paṭi + patissa = 3 voces]
Pati icc etassa sare vā byañjane vā pare kvacia veces / ocasionalmente paṭi-ādesosustitución hoti.

Paṭaggi153Vin. iv 279. dātabbo, paṭihaññati.154Vin. iv 292.

Kvacī ti kasmā? Paccantimesu janapadesu,155Vin. iii 287. patilīyati,156A. ii 434. patirūpadesavāso ca.157Khp. 4.
A veces, ‘paṭi’ por ‘pati’.
Cuando una consonante o una vocal sigue, a veces, hay sustitución de ‘pati’ por ‘paṭi’.

Ejemplos: “Paṭaggi dātabbo”, “paṭihaññati”.

Paṭaggi: pati aggi; pat i aggi (§10); pat aggi (§12); paṭ aggi (§48); paṭaggi (§11).

Paṭihaññati: pati haññati; paṭi haññati (§48); paṭihaññati (§11).

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en los siguientes ejemplos] “Paccantimesu janapadesu”, “patilīyati”, “patirūpadesavāso ca”.

Paccantimesu: pati antimesu; pa ti antimesu (§10); pa c antimesu (§19); pa cc antimesu (§28); paccantimesu (§11).

Patilīyati. En este y en el siguiente ejemplo no hay sustitución.

Patirūpadesavāso.

153Vin. iv 279.
154Vin. iv 292.
155Vin. iii 287.
156A. ii 434.
157Khp. 4.
49Kaccāyana Sutta. 44Rūpasiddhi Sutta.Puthass' u byañjane (129)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[Putha-ssa + u + byañjane = 3 voces]
Putha icc etassa anto saro byañjane pare ukāro hoti.

Puthujjano,158D. i 3. puthubhūtaṃ.159D. ii, 89. Antaggahaṇena aputhassāpi sare pare antassa ukāro hoti. Manuññaṃ.160Vv. 119.
Cuando una consonante sigue, ‘u’ de [el final de] “putha”.
Cuando una consonante sigue, la vocal final de “putha” se vuelve ‘u’.

Ejemplos: “Puthujjano”, “puthubhūtaṃ”.

Puthujjano: putha jano; puth a jano (§10); puth u jano (§49); puth u jjano (§28); puthujjano (§11).

Puthubhūtaṃ: putha bhūtaṃ; puth a bhūtaṃ (§10); puth u bhūtaṃ (§49); puthubhūtaṃ (§11).

Extensión por “anta”: Por la fuerza de “anta” (antaggahaṇena), cuando una vocal sigue, hay también sustitución de la vocal final de palabras distintas de “putha” por la letra ‘u’.

Manuññaṃ: mano aññaṃ; man o aññaṃ (§10); man u aññaṃ (“anta” en §49); man u ññaṃ (§13); manuññaṃ (§11).


158D. i 3.
159D. ii, 89.
160Vv. 119.
50Kaccāyana Sutta. 45Rūpasiddhi Sutta.O avassa (126)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[O + avassa = 2 voces]
Ava icc etassa byañjane pare kvacia veces / ocasionalmente okāro hoti.

Andhakārena onaddhā.161Dh. 35.

Kvacī ti kasmā? Avasussatu me sarīre maṃsalohitaṃ.162M. ii 146.
‘O’ de ‘ava’.
Cuando una consonante sigue, a veces, hay sustitución de ‘ava’ por ‘o’.

Ejemplo: “Andhakārena onaddhā”.

Onaddhā: ava naddhā; o naddhā (§50); onaddhā (§11).

¿Por qué se dice “a veces”? [Para evitar la aplicación de esta regla en el siguiente ejemplo] “Avasussatu me sarīre maṃsalohitaṃ”.

Avasussatu. Aquí no hay sustitución de ‘ava’ por ‘o’.


161Dh. 35.
162M. ii 146.
51Kaccāyana Sutta. 59Rūpasiddhi Sutta.Anupadiṭṭhānaṃ vuttayogato (150, 154)Saddanīti-Suttamālā Sutta
[An-upadiṭṭhānaṃ + vutta-yogato = 2 voces]
Anupadiṭṭhānaṃ upasagganipātānaṃ sarasandhīhi byañjanasandhīhi vuttasandhīhi ca yathāyogaṃ yojetabbaṃ.

Pāpanaṃ,163Vbh.A. 466. parāyaṇaṃ,164Sn. 335. upāyanaṃ, upāhanaṃ,165Vin. iii 272. nyāyogo, nirupadhi,166Ud. 148. anubodho,167Dhs.A. 296. duvūpasantaṃ, suvūpasantaṃ, dvālayo, svālayo, durākhyātaṃ, svākhyāto, udīritaṃ, 168Ud. 131. samuddiṭṭhaṃ, viyaggaṃ, vijjhaggaṃ, byaggaṃ, avayāgamanaṃ, anveti,169Dh. 13. anūpaghāto,170Dh. 41. anacchariyaṃ,171Vin. iv 39. pariyesanā,172A. i 570. parāmāso.173Dhs. 93. Evaṃ sare ca honti.

Pariggaho,174D. ii, 50. paggaho,175Ps. 291. pakkamo, parakkamo,176Dhs. 92. nikkamo,177Dhs. 93. nikkasāvo, nillayanaṃ, dullayanaṃ, dubbhikkhaṃ,178Vin. i 8. dubbuttaṃ, sandiṭṭhaṃ,179Vin. i 112. duggaho, viggaho,180D. i 223. niggato,181Sn.A. ii 208. abhikkamo,182M. iii 302. paṭikkamo.183J. ii 171. Evaṃ byañjane ca. Sesā sabbe yojetabbā.
De los no mostrados, según las reglas mencionadas.
Aquellas formas de prefijos y partículas cuyas formaciones no han sido mostradas, deben formarse mediante las reglas de combinación eufónica vocálica, consonántica o de verso que han sido mencionadas anteriormente.
“Pāpanaṃ”, “parāyaṇaṃ”, “upāyanaṃ”, “upāhanaṃ”, “nyāyogo”, “nirupadhi”, “anubodho”, “duvūpasantaṃ”, “suvūpasantaṃ”, “dvālayo”, “svālayo”, “durākhyātaṃ”, “svākhyāto”, “udīritaṃ”, “samuddiṭṭhaṃ”, “viyaggaṃ”, “vijjhaggaṃ”, “byaggaṃ”, “avayāgamanaṃ”, “anveti”, “anūpaghāto”, “anacchariyaṃ”, “pariyesanā”, “parāmāso”. Así [se forman] también con vocales.
“Pariggaho”, “paggaho”, “pakkamo”, “parakkamo”, “nikkamo”, “nikkasāvo”, “nillayanaṃ”, “dullayanaṃ”, “dubbhikkhaṃ”, “dubbuttaṃ”, “sandiṭṭhaṃ”, “duggaho”, “viggaho”, “niggato”, “abhikkamo”, “paṭikkamo”. Así [se forman] también con consonantes. Todos los demás deben formarse de igual manera.

Pāpanaṃ: pa āpanaṃ; p a āpanaṃ (§10); p āpanaṃ (§12); pāpanaṃ (§11).

Parāyaṇaṃ: parā ayanaṃ; par ā ayanaṃ (§10); par ayanaṃ (§12); par āyanaṃ (§15); par āyaṇaṃ (“ca” en §20); parāyaṇaṃ (§11).184Algunos maestros separan esto como “paraṃ ayanaṃ”.

Upāyanaṃ: upa ayanaṃ; up a ayanaṃ (§10); up ayanaṃ (§12); up āyanaṃ (§15); upāyanaṃ (§11).

Upāhanaṃ: upa āhanaṃ; up a āhanaṃ (§10); up āhanaṃ (§12); upāhanaṃ (§11).

Nyāyogo: ni āyogo; ny āyogo (§21); nyāyogo (§11).

Nirupadhi: ni upadhi; ni r upadhi (§35); nirupadhi (§11).

Anubodho: anu bodho (§23); anubodho (§11).

Duvūpasantaṃ: du upasantaṃ; du v upasantaṃ (§35); du v ūpasantaṃ (§25); duvūpasantaṃ (§11).

Suvūpasantaṃ: su upasantaṃ; su v upasantaṃ (§35); su v ūpasantaṃ (§25); suvūpasantaṃ (§11).

Dvālayo: du ālayo; dv ālayo (§18); dvālayo (§11).

Svālayo: su ālayo; sv ālayo (§18); svālayo (§11).

Durākhyātaṃ: du ākhyātaṃ; du r ākhyātaṃ (§35); durākhyātaṃ (§11).

Svākhyāto: su ākhyāto; sv ākhyāto (§18); svākhyāto (§11).

Udīritaṃ: u īritaṃ; u d īritaṃ (§35); udīritaṃ (§11).

Samuddiṭṭhaṃ: saṃ uddiṭṭhaṃ; sam uddiṭṭhaṃ (§34); samuddiṭṭhaṃ (§11).

Viyaggaṃ: vi aggaṃ; vi y aggaṃ (§35); viyaggaṃ (§11).

Vijjhaggaṃ: vi adhi aggaṃ; vi ajjh aggaṃ (§45); vijjhaggaṃ (§11).

Byaggaṃ: vi aggaṃ; v i aggaṃ (§10); v y aggaṃ (§21); b y aggaṃ (“ca” en §20); byaggaṃ (§11).

Avayāgamanaṃ: ava āgamanaṃ; ava y āgamanaṃ (§35); avayāgamanaṃ (§11).

Anveti: anu eti; anv eti (§18); anveti (§11).

Anūpaghāto: anu upaghāto; an upaghāto (§12); an ūpaghāto (§15); anūpaghāto (§11).

Anacchariyaṃ: anu acchariyaṃ; an acchariyaṃ (§12); anacchariyaṃ (§11).185Véase también Nyāsa.

Pariyesanā: pari esanā; pari y esanā (§35); pariyesanā (§11).

Parāmāso: para āmāso; par a āmāso (§10); par āmāso (§12); parāmāso (§11).

Pariggaho: pari gaho; pari ggaho (§28); pariggaho (§11).

Paggaho: pa gaho; pa ggaho (§28); paggaho (§11).

Pakkamo: pa kamo; pa kkamo (§28); pakkamo (§11).

Parakkamo: parā kamo; para kamo (§25); para kkamo (§28); parakkamo (§11).

Nikkamo: ni kamo; ni kkamo (§28); nikkamo (§11).

Nikkasāvo: ni kasāvo; ni kkasāvo (§28); nikkasāvo (§11).

Nillayanaṃ: ni layanaṃ; ni llayanaṃ (§28); nillayanaṃ (§11).

Dullayanaṃ: du layanaṃ; du llayanaṃ (§28); dullayanaṃ (§11).

Dubbhikkhaṃ: du bhikkhaṃ; du bbhikkhaṃ (§29); dubbhikkhaṃ (§11).

Dubbuttaṃ: du uttaṃ; du v uttaṃ (§35); du vv uttaṃ (§28); du bb uttaṃ (“ca” en §20); dubbuttaṃ (§11).

Sandiṭṭhaṃ: saṃ diṭṭhaṃ; san diṭṭhaṃ (§31); sandiṭṭhaṃ (§11).

Duggaho: du gaho; du ggaho (§28); duggaho (§11).

Viggaho: vi gaho; vi ggaho (§28); viggaho (§11).

Niggato: ni gato; ni ggato (§28); niggato (§11).

Abhikkamo: abhi kamo; abhi kkamo (§28); abhikkamo (§11).

Paṭikkamo: paṭi kamo; paṭi kkamo (§28); paṭikkamo (§11).

Iti sandhi-kappe pañcamo kaṇḍo
Así termina la quinta sección del capítulo de Sandhi

163Vbh.A. 466.
164Sn. 335.
165Vin. iii 272.
166Ud. 148.
167Dhs.A. 296.
168Ud. 131.
169Dh. 13.
170Dh. 41.
171Vin. iv 39.
172A. i 570.
173Dhs. 93.
174D. ii, 50.
175Ps. 291.
176Dhs. 92.
177Dhs. 93.
178Vin. i 8.
179Vin. i 112.
180D. i 223.
181Sn.A. ii 208.
182M. iii 302.
183J. ii 171.
184Algunos maestros separan esto como “paraṃ ayanaṃ”.
185Véase también Nyāsa.
Sandhi-kappo niṭṭhito
Fin del capítulo de Sandhi